HƠN NỬA THẾ KỶ TRƯỚC
BS VĂN VĂN CỦA
LTS. Sau khi đọc tác phẩm Cửu Long Cạn Dòng, Biển Đông Dậy Sóng của Ngô Thế Vinh, Bác sĩ Văn Văn Của cho
biết “Nó gợi cho tôi nhiều kỷ niệm”. Tuy là thư riêng nhưng có thể
coi đây là những dòng tùy bút của BS Của về những ngày tuổi thơ
bên bờ con sông
Tôi
đã được sinh ra và lớn lên ngay trên bờ sông Tonlé Sap, ở cách
Tôi còn nhớ thời trung
học, ra trường về đến nhà buổi chiều là mặc quần đùi chạy ngay ra
sông nhảy ào xuống nước bơi lội, chơi với các bạn hàng xóm. Như thế
từ tháng 11 tới tháng Tư.
Tháng Tư là tháng nước
sông thấp nhất, một tháng trước mùa Mưa là tháng nước sông trong
nhất và không ai dám xuống tắm vì là tháng có cá nóc [tétrodon], nó hay
thiến mất cái đầu “prépuce”[da quy đầu*] của trẻ con. Nó cũng có cắn các chỗ khác nhưng “prépuce” của trẻ con là nó thích nhất
! Vì trẻ con
tắm sông thường ở truồng. Mà cũng là mùa nước sông
Từ tháng Năm là bắt đầu
mùa Mưa, nước đục lần lần, càng ngày càng dâng cao và chảy vào
Biển Hồ, là bắt đầu mùa nước lớn, nước chảy càng ngày càng mạnh.
Đến đầu
tháng Mười là chậm lại lần cho đến tháng 11 là nước dòng sông cao
nhất.
Chỗ tôi ở
mực nước mùa thấp và mực nước mùa cao khác nhau đến 7 thước. Tôi nhớ
là hình như ngày
Rằm tháng 11 là nước cao nhất và bắt đầu chảy ra biển và cũng là
ngày Lễ Đưa Nước [Bom Oum Touk*] ở
Nhưng với dân Việt ở chùm
nhum dài theo con sông Tonlé Sap, tháng 11 là
sắp sửa mùa cá nghĩa là ra giữa sông căng lưới bắt cá theo dòng
nước từ Biển Hồ ra. Rất nhiều cá. Trong 6
tháng Biển Hồ ngập trước đó, cá vào đó đẻ trứng lớn lên, rồi lúc
nước rút, cá
theo dòng nước mà ra.
Vì theo
Phật giáo, người Miên kỵ sát sinh mà lại làm mắm cá để dành ăn
quanh năm. Thế là
dân Việt làm lưới bắt cá đem vào đổi lấy thóc của người Miên.
Vì người Miên không sát sinh nên họ thuê người Việt
cắt đầu cá. Xong rồi họ mới đem cá xuống sông đạp cho thật
sạch rồi mới đem lên muối , dồn vào bao cát
chở về nhà.
Mùa cá họ đi cả làng, một
đoàn cả chừng vài trăm xe bò. Dân
Việt nhà nào cũng dọn một bãi đất trống để cho họ vào thuê cả hai
tuần. Rồi cả gia đình ra cắt đầu cá thuê.
Đầu cá và ruột cá mỗi ngày được gom lại cho vào
một cái chảo lớn nấu để lấy “dầu cá”.
Đến cuối mùa cá, người
Tàu đưa những ghe chài cỡ 10 tấn đi mua góp “dầu cá và lúa”. Tuy không phải ở đồng quê mà nhà nào cũng có bồ lúa
lớn. Chưa hết, xác đầu cá nấu rồi, lọc ra lấy dầu, còn lại
họ đổ vào khuôn tre đan, ép thành bánh, phơi khô bán như phân cá. Thứ này làm hôi
cả vùng, nhưng ở lâu ngày thành quen.
Đến đầu
tháng Chạp mới hết mùa cá, lo quét dọn sạch sẽ, là đến ngày Tết
ta.
Nhưng mà
giữa Việt và Miên có cái thù truyền kiếp. Lâu lâu lại nổi lên phong
trào đòi độc lập. Thế là nhà Vua và chính quyền Bảo hộ Pháp lại “désinformer”
[thông tin sai lạc*], biến ra phong trào bài ngoại.
Ở Miên có Pháp, Chàm, Tàu
và Việt nhưng
phong trào bài ngoại bao giờ cũng hướng về Việt. Đó
là lúc nổi lên phong trào “cáp duồn” [chặt đầu Việt
Ở Cao Miên thời bấy giờ
(1935 – 1945) có một cộng đồng người
BS VĂN
VĂN CỦA
Les Ulis
* Ghi chú của Y Tế