TỚI SỚM VỚI SÔNG MEKONG  HENRI MOUHOT VÀ CHÚ NGHĨA KHUYỂN TINE TINE

 

NGÔ THẾ VINH

 

DẪN NHẬP

Trong chuyến đi thăm khúc thượng nguồn sông Mekong Bắc Lào 12-2000, nhà văn Ngô Thế Vinh đă t́m tới thăm ngôi mộ của Henri Mouhot, mang nặng tính lịch sử nhưng bị lăng quên. Tên Henri Mouhot được biết đến như người phát hiện kỳ quan Angkor Wat nhưng thực ra, trước cả Đoàn Thám Hiểm Pháp Doudart De Lagrée/ Francis Garnier, Mouhot đă rất sớm tới với con sông Mekong. Mouhot chết v́ cơn sốt rét rừng, xác chỉ được vùi nông bên bờ một phụ lưu sông Mekong, bỏ lại con “nghĩa khuyển trung thành, không chịu rời xa nấm mộ chủ và vẫn tru lên những tiếng kêu gào thảm năo...

 

T̀M LẠI THỜI GIAN ĐĂ MẤT

Henri Mouhot sinh ngày 15 tháng 5 năm 1826 tại Montbéliard, một thị trấn kỹ nghệ miền đông nước Pháp. Theo học Khoa Sinh Vật, với ḷng ham hiểu biết khiến Mouhot luôn luôn ước ao đi tới những chân trời xa lạ. Lần đầu tiên được đọc một cuốn sách của John Bowring The Kingdom and People of Siam, Mouhot mong được đặt chân tới vùng Viễn đông huyền bí ấy.  

H́nh 1: Henri Mouhot 1826 - 1861.

Tuy gốc Pháp nhưng Mouhot đă gặp phải sự  thờ ơ lạnh nhạt của đồng hương, ông đă phải quay sang nhờ tới người Anh giúp đỡ. Hiệp hội Địa Dư  Hoàng gia Luân Đôn, nhận biết được giá trị tài năng của Mouhot nên đă quyết định yểm trợ chuyến viễn du thám hiểm của chàng thanh niên Pháp  trẻ tuổi này.

 

Rời gia đ́nh, để lại người vợ Anh trẻ và bạn bè thân thuộc cùng với mọi tiện nghi của đời sống văn minh Tây phương, Mouhot quyết định ra đi. Rời Luân Đôn [04/ 1858] bằng đường thủy tới Bangkok 5 tháng sau đó.  Ở cái tuổi 32, vốn ưa thể thao với một thể chất rất khỏe mạnh, là một nhà khoa học lại có tâm hồn nghệ sĩ, Mouhot đă vượt qua 4 năm gian khổ  đầy thử thách trên những vùng đất hoàn toàn xa lạ, với các thổ dân c̣n bán khai, khác ngôn ngữ, đi qua những khu rừng mưa, trong một khí hậu nóng ẩm nhiệt đới đầy thú dữ, của muỗi độc và vắt.

 

TÁI PHÁT HIỆN KỲ QUAN ANGKOR

Tới được Bangkok, chưa hề có trong tay một bản đồ chính xác, Mouhot đă đơn độc thực hiện nhiều chuyến thám hiểm tới các vùng đất hoang vu của Xiêm La, rồi sang qua Cam Bốt, đi ngược ḍng Mekong tới biên giới Nam Lào. Ông cũng băng qua Biển Hồ Tonlé Sap, thám hiểm các vùng phụ cận, Mouhot đă kinh ngạc khi bất chợt khám phá ra cảnh đổ nát huy hoàng của  Angkor [1860] ban đầu Mouhot không tin đó lại có thể là di sản của những người Khmer thô bạo kém cỏi mà ông đă từng gặp. Mouhot đă lưu lại đây 3 tuần lễ, không quên vẽ những bức kư họa tuyệt đẹp về những khu đền đài này.  Nói là “tái phát hiện” v́ Mouhot không phải là người Tây Phương đầu tiên đặt chân tới Angkor. Có lẽ Bouilleveaux, linh mục truyền giáo Pháp là người khám phá ra khu đền đài này từ 10 năm trước [1850], nhưng dân chúng Tây Phương chỉ thực sự được biết đến kỳ quan Angkor khi cuốn nhật kư đầy cảm xúc của Mouhot được xuất bản 3 năm sau khi ông mất.

Mouhot đă đến và chan ḥa với cả một vùng sông nước của con sông Mekong dũng mănh, khiến ông cảm xúc viết : Bấy lâu nay tôi đă say khướt với nước của con sông ấy, cũng bấy lâu con sông ấy đă nuôi dưỡng và cả thử thách sức kiên nhẫn của tôi nữa.

 

TỪ ĐÔNG BẮC THÁI QUA THƯỢNG LÀO

Trở lại Thái Lan, tháng 04 năm 1860, vẫn chọn Bangkok như  trạm xuất phát, lần này Mouhot quyết định khởi sự một chuyến du khảo khác sang Thượng Lào, băng qua vùng đông bắc Thái, đi qua những bộ lạc, những vương quốc của Vua Lửa thuộc các tỉnh Korat, Loei bây giờ, nơi chưa hề có dấu chân người Tây Phương nào.

 

Là nhà thám hiểm và đồng thời cũng là nhà sinh học, Mouhot vừa đi vừa t́m kiếm các loài côn trùng hiếm. Những đứa trẻ từ vùng bắc Thái sang tới Lào đă mau chóng trở nên thân thuộc với một  ông Tây râu đỏ và con chó Tine Tine luôn luôn theo cùng.  Bọn chúng đă biết kiếm bắt  côn trùng nộp cho ông để đổi lấy chiếc ṿng đồng hay thuốc lá và  Mouhot nhận xét là... lũ trẻ ấy dường như đă biết hút thuốc khi mới rời vú mẹ. Trong ngành Côn Trùng Học, Mouhotia gloriora là tên khoa học của một loại bọ cánh cam rực rỡ được vinh dự mang tên ông.

Phải hơn 7 tháng trời lặn lội từ Bangkok, băng qua sông Mekong để tới kinh đô Luang Prabang, được Mouhot mô tả đây là một thị trấn quyến rũ như  Genève và nơi đây ông được vua Lào Tiantha tiếp đón trọng hậu.

 

Sau 10 ngày dài chờ đợi cuối cùng tôi được diện kiến nhà vua với nghi lễ long trọng. Pḥng tiếp tân được trang trí như một ngày lễ hội lớn với màu sắc sặc sỡ. Nơi sảnh đường nhà vua nhàn nhă ngả ḿnh trên một chiếc divan với bên mặt là bốn vệ sĩ cầm gươm quỳ hầu, phía sau là các hoàng thân tất cả đều rạp ḿnh phủ phục, và phía sau xa hơn là các viên quan triều đ́nh xoay lưng ra ngoài úp mặt xuống nền đất.

Chọn Luang Prabang như một trạm xuất phát thứ hai, trong suốt 3 tháng Mouhot đă thực hiện nhiều chuyến thám hiểm khảo sát ra các khu rừng núi xa xôi thuộc vùng Thượng Lào. 

 

BƯỚC CUỐI CỦA ĐỊNH MỆNH

Lại rời Luang Prabang một lần nữa, mà Mouhot không bao giờ nghĩ  đây là chuyến đi cuối cùng của đời ḿnh. Vẫn không xa bờ sông Mekong, Mouhot tiếp tục cuộc hành tŕnh vô cùng đơn độc  nhưng đầy quyết tâm để đi vào các khu rừng mưa / rainforest vẫn nguyên hoang sơ với voi đàn cọp rống, với tiếng chim kêu đêm và ban ngày vượn hú. Mouhot đă không hề có ảo tưởng về kết thúc một chuyến đi có hậu. Ông đă viết ra những ḍng chữ tiên tri trong cuốn nhật kư : Nếu tôi phải chết ở đây, nơi mà bao kẻ phiêu lưu đă gửi nấm xương tàn, tôi sẵn sàng cho cái giờ phút sẽ tới ấy ! 

 

Và rồi cái giờ phút định mệnh ấy đă đến. Hai tuần lễ sau, 19 /10 /1861, Mouhot bị những cơn sốt rừng tấn côngï _ thực ra là cơn sốt rét ác tính. Ở thời kỳ mà các căn bệnh lạ nhiệt đới chưa có có trong giáo tŕnh của trường Đại học Y khoa Paris và viên thuốc Kư Ninh th́ chưa hề được biết tới; mắc phải sốt rét ác tính th́ chỉ có chết. Mouhot ghi lại: Bị cơn sốt rừng... và rồi 10 ngày sau đó, trên trang nhật kư là ḍng chữ cuối cùng rời rạc viết bằng bàn tay run rẩy và kiệt sức .Thương cho tôi, Chúa ôi ! Mouhot bị hôn mê và chết ngày 10 tháng 11  năm 1861, cách đây đúng 145 năm.

Xác Mouhot chỉ được hai người phu tháp tùng vùi nông bên bờ con sông Nam Khan hoang vắng,  c̣n bạn đồng hành duy nhất của Mouhot là con nghĩa khuyển trung thành Tine Tine vẫn không chịu ăn, không chịu rời xa nấm mộ chủ và vẫn tru lên những tiếng kêu thảm năo.

Cái chết đột ngột của Mouhot ở giữa tuổi hoa niên 35, đă gây sửng sốt cho mọi người từ nước Anh sang tới lục địa Âu châu. Cũng chấm dứt luôn tham vọng của Mouhot xuôi ḍng sông Mekong từ Luang Prabang xuống tới Kompong Cham, Cam Bốt nơi mà ông đă đặt chân tới năm 1859 khi đi từ Nam Vang đi về hướng bắc.

 

Phải sáu năm sau 1867, khi đoàn thám hiểm Pháp với Doudart De Lagrée/ Francis Garnier, từ Vạn Tượng đi Luang Prabang, họ đă t́m ra nơi vùi nông xác Henri Mouhot, nơi bờ dốc cao của con sông Nam Khan. Doudart de Lagrée đă xây cho Mouhot ngôi mộ khang trang đầu tiên.  Đoàn thám hiểm Pháp sau đó cũng đă được gặp lại con chó Tine Tine, vẫn c̣n sống trong một gia đ́nh Lào ở Luang Prabang, nó không cần biết những ông Tây da trắng bạn của chủ nó là ai nên cứ thẳng thừng nhe răng xông ra cắn...

Đă có 2 trong số 6 người đứng bên nấm mộ Mouhot hôm ấy cũng đă chết trong ṿng mấy năm sau đó. Doudart de Lagré trưởng đoàn Thám Hiểm Pháp, c̣n rất xa nguồn sông Mekong nhưng bỏ mạng trên đường đi lên Vân Nam v́ chứng amibe áp-xe gan, một căn bệnh nhiệt đới khác. Riêng Francis Garnier phó trưởng đoàn tuy sống sót qua cuộc thám hiểm sông Mekong nhưng cũng lại bị giặc Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc phục kích giết một năm sau đó ở  Cầu Giấy gần Hà Nội.

  H́nh 2: Mộ của Mouhot - Doudart de Lagrée xây ngôi mộ này năm 1867.

 

Do có t́m hiểu trước chuyến đi, được biết ngôi mộ Henri Mouhot nằm ở một nơi nào đó trên bờ con sông Nam Khan, phụ lưu sông Mekong không xa Ban Pha Nom cách cố đô Luang Prabang 5 Km về hướng đông. Ban Pha Nom, chỉ với hơn 100 nóc gia thuộc sắc tộc Lu gốc gác từ Vân Nam, là một làng đan dệt truyền thống từ suốt 300 năm, nổi tiếng với những chiếc khăn san / pha biang và sarong / pha sin kết bằng lụa hay bông vải với những màu sắc và hoa văn rực rỡ, rất nổi tiếng trước đây được dùng để  tiến vua.

 

Điều ngạc nhiên là tên tuổi Henri Mouhot đă trở nên rất xa lạ với đa số cư dân Lào bây giờ, kể cả với một số người Lào học thức.  Anh tài xế Lào gốc Việt chuyên hướng dẫn du khách trong nhiều năm, cho biết anh ta cũng chưa bao giờ nghe tới tên một ông Tây như vậy. Điều ấy chứng tỏ ngôi mộ mang tính lịch sử của Mouhot không phải là một tụ điểm du lịch hấp dẫn đối với các đoàn du khách.

Chiếc xe taxi nhỏ phải chạy đường ṿng trên một con đường đất bốc mù bụi đỏ đang bị cắt sửa từng khúc rất khó đi. Mấy tấm bảng chỉ đường cũng đă bị gỡ mất và cuối cùng phải vào trong bản Pha Nom, kiếm được hai em nhỏ tuổi dưới 10, đi chân đất nhanh thoăn thoắt hướng dẫn, chúng tôi mới t́m ra được ngôi mộ Mouhot, hoàn toàn nằm khuất lấp dưới những tàn cây um tùm. Khó mà tưởng tượng rằng cách đây 145 năm trong cảnh hoang sơ của rừng rậm, bên ḍng sông chảy xiết, nỗi hiu quạnh và can trường của Mouhot phải lớn lao đến là thế nào.

 

Ngôi mộ được Đoàn Thám Hiểm Pháp xây năm 1867, được Auguste Pavie lănh sự Pháp tại Luang Prabang trùng tu 20 năm sau. Sau đó, nấm mộ Mouhot lại bị quên lăng trong một thời gian dài nữa. Phải sang cuối thế kỷ 20, sau hơn nửa thế kỷ chiến tranh loạn lạc, bước vào thời b́nh, lại có người nhắc tới Mouhot và sau nhiều tháng lùng kiếm người ta mới t́m lại được ngôi mộ Mouhot và sau đó được trùng tu lần thứ ba [1990] và nay được gắn thêm một bảng lưu niệm bằng đá trắng gửi từ  Montbéliard, nơi sinh của Mouhot với ḍng chữ  khắc thật đơn giản nhưng ư nghĩa: Auguste Pavie*  trùng tu năm 1887

La Ville de Montbéliard fière de son enfant 1990

(Thị trấn Montbéliard hănh diện về đứa con của họ)

 

Ngôi mộ sơn trắng vuông vức nay lại đă bắt đầu ngả sang màu rêu phong, trên đó vẫn c̣n tấm bia đá đen cổ đă sứt mẻ từ hơn một thế kỷ trước với những hàng chữ khắc với thời gian cũng đă phai nḥa [H́nh của NTV]:

 

H́nh 3: Mộ trùng tu bởi Auguste Pavie, lănh sự  Pháp ở Luang Prabang

 

Milton Osborne đă nhận xét: Henri Mouhot sau đó là Doudart De Lagré / Francis Garnier  biểu tượng cho thế hệ thanh niên Pháp tuổi trẻ rạng rỡ, học thức sống giữa thế kỷ 19 - thế kỷ của chịu đựng và khắc kỷ. Họ không chỉ dũng cảm và đam mê với viễn tượng các cuộc phiêu lưu tới những vùng đất mới.

Theo bước chân Mouhot ngót 145 năm sau,  là tấp nập những Tây ba lô cũng từ Thái đổ tới Lào, không phải đi t́m các loài côn trùng hiếm mà là chất nhựa đen đặc quánh ứa ra từ những trái cây thuốc phiện và các cô gái quê AIDS-free. Đă không ít người người tới Lào và không bao giờ thấy trở về.  Đă qua rồi thế hệ hào hùng của thế kỷ chịu đựng và khắc kỷ.

 

NGÔ THẾ VINH

01 - 06 - 2006

 

Tham khảo:

1/ Travels in Siam, Cambodia, Laos and Annam

Henri Mouhot, White Lotus Press 2000

2/ Angkor Heart of an Asian Empire

Bruno Dagens, Discoveries. Henri N. Abrams Inc., New York 1995

3/  River Road to China

Milton Osborne, Atlantic Monthly Press 1996

4/ Lao PDR.com

Ngô Thế Vinh, Thế Kỷ 21, 04-2001