THẢM KỊCH MÔI SINH TRÊN SÔNG TÙNG HOA VÀ CÁCH ỨNG SỬ CỦA TRUNG QUỐC

NGÔ THẾ VINH

LTS. Với chuỗi đập khổng lồ Vân Nam chắn ngang sông Mekong, đâu phải chỉ khiến con sông Mekong cạn dòng và Đồng Bằng Sông Cửu Long thêm ngập mặn mà do có thêm dồi dào nguồn thủy điện, là yếu tố tạo thuận cho các khu kỹ nghệ ven sông mau chóng phát triển. Dĩ nhiên sẽ không thiếu những nhà máy hóa chất lớn như ở Cát Lâm. Và đó sẽ là những “trái bom nổ chậm / time bombs có thể gây nên một thảm họa môi sinh bất cứ lúc nào.

Bài viết dưới đây là những bước theo dõi phân tích cung cách ứng xử của Trung Quốc trong khoảng 20 ngày sau vụ nổ nhà máy hóa chất của Petrochina ở tỉnh Cát Lâm (13-11-2005 / 03-12-2005) gây một thảm họa môi sinh_ được ví như một Chernobyl hóa chất trên con sông Tùng Hoa dài 2 ngàn Km, làm ô nhiễm nguồn nước uống của hàng trăm triệu cư dân ven sông, gây ảnh hưởng dây chuyền sang tới con sông Amour của Nga ở dưới nguồn...

HARLIN IN THE NEWS

Chủ Nhật 13 tháng 11, 2005, một nhà máy hóa chất dầu hỏa lớn trong tỉnh Cát Lâm / Jillin bắc Trung Quốc bị nổ làm ít nhất 5 người chết, một số bị thương và nhiều ngàn người phải di tản vì những làn khí độc. Hậu quả tức thời là hơn 100 tấn benzene và những độc chất khác từ nhà máy đã đổ xuống sông Tùng Hoa / Songhua, con sông có chiều dài ngót 2000 km, là một phụ lưu lớn của sông Hắc Long / Heilongjiang.

Sông Tùng Hoa/ Songhua chảy qua thành phố lớn Cáp Nhĩ Tân / Harbin với ngót 4 triệu dân và hơn 30 thành phố khác, nối tiếp với các vùng thôn quê mà đa số cư dân sống nhờ vào nguồn nước của con sông này.

Điều đáng nói là cư dân Cáp Nhĩ Tân / Harbin, thị trấn của tỉnh Hắc Long Giang, cách Cát Lâm / Jilin 200 km, chỉ được thông báo vào ngày thứ Tư 23 tháng 11, 2005 - nghĩa là mãi tới mười ngày sau vụ nổ.

Một lớp hóa chất cực độc trải dài tới 80 km, trôi xuôi dòng trên con sông Tùng Hoa / Songhua, một phần băng giá nhưng vẫn có dòng chảy chậm qua thành phố họ. Benzene và nitrobenzene là chất gây ung thư ngay cả với liều lượng nhỏ. Khối chất độc ấy sẽ tiếp tục trôi xuống hạ nguồn, đổ vào con sông lớn Hắc Long Giang , khi vào lãnh thổ Nga, mang tên sông Amour chảy ngang qua thị trấn biên giới đầu tiên Khabarovsk rồi tới ba thành phố khác xa hơn dưới nguồn.

[Hình 1_ Bản đồ]

Nguyên nhân của tai nạn, như từ bao giờ, thường không được nhà cầm quyền Trung Quốc làm sáng tỏ. Cho dù công ty Petrochina trực tiếp chịu trách nhiệm nhưng họ thì vẫn luôn luôn phủ nhận những nguy hiểm của ô nhiễm độc chất.

Vào ngày Chủ Nhật 20 tháng 11, 2005, theo thông tấn nhà nước Trung Quốc, nồng độ benzene / nitrobenzene nơi ranh giới tỉnh Cát Lâm / Jillin và tỉnh Hắc Long Giang đã vượt cao hơn mức độc hại từ 30 tới 100 lần.

SỰ HOẢNG LOẠN TRƯỚC NHÂN TAI

Các chuyên gia môi sinh đã ví vụ nổ ở tỉnh Cát Lâm / Jillin như một thảm họa “Chernobyl Hóa Chất” làm ô nhiễm nguồn nước sống còn vốn đã rất hiếm ở Trung Quốc. Nhiều triệu cư dân ven sông phần lớn đã phụ thuộc vào nguồn nước uống từ con sông Tùng Hoa / Songhua này.

Tưởng cũng nên nhớ lại thảm họa môi sinh Chernobyl, cách đây 19 năm [16 tháng 04, 1986] là vụ nổ của một nhà máy điện nguyên tử thuộc Liên bang Xô Viết cũ nay là Ukraine mà cho đến bây giờ vẫn còn là một vùng với độ nhiễm độc phóng sạ cao.

Sau vụ nổ , chánh quyền địa phương tỉnh Cát Lâm / Jillin, ban đầu muốn dấu nhẹm mọi tin tức với hy vọng số lượng độc chất đổ xuống sông sẽ tự tan loãng và bị trung hòa. Nhưng sự thể không đơn giản như vậy.

Trong khi đó ở thị trấn lớn Cáp Nhĩ Tân / Harbin dưới nguồn, chỉ có những tin đồn đãi, như sắp có động đất, nên người ta đổ xô đi mua trữ thực phẩm và nước uống. Sang ngày thứ Hai, các siêu thị không còn nước bán. Ngày thứ Ba, chánh quyền Cáp Nhĩ Tân / Harbin bắt đầu ban lệnh cắt nguồn cung cấp nước chỉ với lý do nêu ra là để bảo trì” trong vòng 4 ngày, là khoảng thời gian phỏng chừng để thảm chất độc benzene đã chảy qua Cáp Nhĩ Tân / Harbin.

Những chiếc xe citernes tải nước tới thành phố Cáp Nhĩ Tân / Harbin, cùng với lời giải thích: Sẽ mở lại nguồn nước một giờ mỗi ngày, nhưng không được uống. Các trường học đóng cửa và công sở thì vẫn làm việc. Dân chúng thì hốt hoảng xếp hàng chen chúc ngoài trời cóng lạnh với thùng chậu trên tay để tranh hứng phần nước ngọt nhỏ nhoi từ những chiếc xe tải.

Tin tức từ Cáp Nhĩ Tân / Harbin vào ngày thứ Năm 24 tháng 11, 2005 thì như vậy. Nhưng từ 2 ngày trước đó, tức là thứ Ba 22 tháng 11, 2005, đã có những tin không chính thức của các nhà hoạt động môi sinh loan tải trên internet về một thảm họa ô nhiễm benzene trên con sông Tùng Hoa / Songhua.

Trong sự hoảng sợ và hoang mang, bao nhiêu câu hỏi được nêu ra là .Tại sao không có phòng ngừa trước ? Sau thành phố lớn Cáp Nhĩ Tân / Harbin được nhắc nhở trên báo chí, nhưng còn 30 thị trấn ven sông và dưới nguồn khác sẽ ra sao? Dòng độc chất benzene khi tới lãnh thổ Nga, cư dân thị trấn Khabarovsk sẽ chịu ảnh hưởng như thế nào? Ảnh lâu dài trên người, trên nguồn nước, nguồn cá sẽ ra sao? Vẫn không có câu trả lời cho những vấn nạn ấy.

ĐỘC CHẤT KHÔNG SẮC BENZENE VÀ CÁC BỆNH UNG THƯ

Benzene là một hóa chất lỏng, trong không màu và dễ cháy, được dùng để chế tạo các vật dụng plastics, thuốc trừ sâu và chất tẩy / detergents.

Về phương diện y khoa, rất sớm từ 1920, benzene được biết tới như một độc chất có thể gây ung thư máu. Từ 1940, Viện Dầu Hỏa Hoa Kỳ [American Petroleum Institute] cũng đã ghi nhận những trường hợp ung thư máu do bị nhiễm benzene. Từ 1970, khảo sát dịch tễ học trên các công nhân làm việc tiếp cận với hóa chất benzene, cho thấy họ có khả năng bị ung thư máu cao hơn. Đến 1997, viện Y tế Công cộng Đại học North Carolina đã xác định là có nhiều dạng ung thư máu [leukemias] cấp tính và mạn tính do bị nhiễm độc chất benzene [Amer.J. Industrial Health 31: 287-295, 1977].

Nhiễm độc benzene lâu dài dù với liều lượng nhỏ có thể làm biến đổi nhiễm sắc thể / chromosomes gây ra chứng hoại huyết [aplastic anemia], do tủy xương bị tổn hại mất khả năng sản xuất các tế bào huyết.

Cơ quan Bảo vệ Môi trường của nhà nước Trung Quốc / SEPA [State Environment Protection Administration] cũng xác nhận là chất trầm lắng / sedimentation của nitrobenzene có thể tích lũy trong thân cá nên đã khuyên dân chúng là không nên ăn cá lưới được từ con sông Tùng Hoa / Songhua ít nhất là trong vòng hai tháng tới. Nhưng câu hỏi được đặt ra là sau khoảng thời gian 2 tháng giả định ấy, liệu có thực sự là an toàn không khi dân chúng tiêu thụ trở lại các loại thủy sản thu hoạch được từ con sông Tùng Hoa ? Không ai thực sự có thể đưa ra lời giải đáp.

TRỢ GIÚP CỦA LIÊN HIỆP QUỐC

Liên Hiệp Quốc đã ngỏ lời sẵn sàng giúp Trung Quốc và Nga đương đầu với vụ ô nhiễm môi sinh rộng lớn liên quốc gia này. Nhưng Bắc Kinh, vì sĩ diện như từ bao giờ, tỏ ra không muốn đáp ứng và cũng không muốn chia xẻ thêm thông tin về tai nạn vừa qua. Vladimir Sakharov, giám đốc Phân bộ Cấp cứu Môi sinh của Liên Hiệp Quốc [Environmental Emergencies Section] có văn phòng tại Geneve, đã phát biểu: Chúng tôi cần những thông tin cơ bản và chính thức từ phía Trung Quốc nhưng chúng tôi đã không có được. Sakharov cũng thông báo cho cả hai chánh phủ Trung Quốc và Nga về thiện chí của Liên Hiệp Quốc muốn có được một lượng giá chuyên nghiệp, độc lập và vô tư về tai nạn môi sinh này nhưng cả Trung Quốc và Nga đều không có đáp ứng. Ông cũng nói thêm rằng Chẳng thể nào mà so sánh tai nạn này với các vụ ô nhiễm sông ngòi khác hay có thể lượng định ảnh hưởng tác hại môi sinh lâu dài nếu không có thêm thông tin từ phía Trung Quốc. Chúng tôi đã yêu cầu và vẫn chờ đợi.

NGA SẼ KIỆN TRUNG QUỐC TRƯỚC TÒA ÁN QUỐC TẾ

Một viên chức cao cấp Nga về chuyên về an toàn môi sinh đã nói với phóng viên thông tấn AP là Nga đã phải chuẩn bị 50 tấn than hoạt tính / activated carbon để đương đầu với dòng độc chất đổ tới từ Trung Quốc. Thật là khó khăn để lượng định hậu quả môi sinh của vụ nổ nhà máy hóa chất ở Cát Lâm / Jilin Trung Quốc nhưng có điều chắc chắn là mọi chủng loại cá trên sông Amour sẽ bị thiệt hại và ô nhiễm nặng. Chính quyền Nga ở địa phương và cả trung ương đã hết sức lo ngại về những hậu quả tức thời và lâu dài của thảm họa môi sinh này.

[Hình 2_ Thảm độc Benzene]

Hôm thứ Sáu 25/11/2005, viện sĩ Nga Viktor Shudegov nói với hãng thông tấn RIA-Novosti là vì những hậu quả tác hại môi sinh do ô nhiễm hóa chất từ Trung Quốc đổ vào con sông Amour, có thể chánh phủ Nga sẽ kiện trước Tòa án Quốc tế bắt Trung Quốc phải bồi thường những thiệt hại. Và hầu như Trung Quốc sẽ không bao giờ tự nguyện làm điều ấy.

Trong bài xã luận, đăng tải trên The Moscow Times, ký giả kỳ cựu Georgy Bovt đã chỉ trích chánh phủ Nga là thiếu sót trong các tin tức tình báo về vụ nổ nhà máy hóa chất bên Trung Quốc và Mặc Tư Khoa chỉ được thông báo 10 ngày sau. Phản ứng muộn màng trong biến cố này là điển hình tình trạng thiếu hiệu năng của một đất nước Nga cũ. Bovt cũng cho rằng Mặc Tư Khoa muốn giới hạn phản ứng để làm vừa lòng quốc gia láng giềng Trung Quốc, vốn đang là khách hàng tiêu thụ khổng lồ về năng lượng của Nga.

Để trả lời sự trách móc của Nga, Trung Quốc thì vẫn khẳng định là mình không làm điều gì sai trái khi chờ tới hàng tuần lễ sau mới thông báo cho Mặc Tư Khoa biết về vụ nổ xảy ra từ ngày 13 tháng 11, 2005 tại Cát Lâm / Jilin.

Phát ngôn viên bộ Ngoại giao Trung Quốc Liu Jianchao bào chữa .Do vì có nhiều mức độ tường trình khác nhau và các giới chức địa phương ven sông thì được báo tin trước. Ông ta tiếp: Mãi tới 14 ngày sau các độc chất mới xuống tới được con sông Amour, do đó chúng tôi nghĩ rằng đã không chậm trễ cung cấp tin tức và như vậy thì sự than phiền của Nga là quá sớm.

Trước hình ảnh rất xấu xí của Trung Quốc, qua cách ứng xử thiếu trách nhiệm với vụ nổ ở Cát lâm / Jilin, chủ tịch Hồ Cẩm Đào đã phải chính thức xin lỗi công chúng và cường quốc láng giềng Nga. Điều này phải nói là rất hiếm.

Và rồi cũng để trấn an dân chúng, theo Tân Hoa Xã, Zhang Zuoji tỉnh trưởng Hắc Long Giang tuyên bố ông sẽ là người uống ngụm nước đầu tiên khi chánh quyền thông báo nước từ con sông Tùng Hoa / Songhua đã trở lại mức an toàn để dùng làm nước uống.

KHẢ NĂNG MỘT CHERNOBYL TRÊN SÔNG MEKONG

Không có chiến lược dự phòng cho an toàn môi trường, cũng không có kế hoạch đối phó cấp thời với thảm họa khi xảy ra. Tất cả chỉ nhằm phục vụ cho tăng trưởng kinh tế, bất chấp mọi hậu quả môi sinh, nạn nhân tức thời và trong lâu dài của ô nhiễm môi sinh chính là người dân của Trung Quốc và cả cư dân của các quốc gia lân bang .

Khi mà Trung Quốc coi mỗi đô la đầu tư vào nghiên cứu bảo vệ môi sinh là một phí phạm sa sỉ, khi mà các độc chất đã bị cấm ở Mỹ cũng như ở các quốc gia kỹ nghệ phát triển nhưng vẫn cứ được sử dụng rộng rãi ở Trung Quốc thì : đất, khí quyển và nhất là sông ngòi của Trung Quốc ngày càng bị ô nhiễm là điều không thể tránh. Nói tới vấn đề ô nhiễm môi sinh của Trung Quốc chẳng phải là chuyện xa vời mà là mối đe dọa thường nhật.

Tấn thảm kịch môi sinh Cát Lâm / Jilin được báo Le Monde [25-11-2005] gán cho tên Chernobyl chimique / Chernobyl hóa chất không chỉ bởi tầm vóc tác hại lớn lao liên quốc gia, nhưng đối với thế giới, tên Chernobyl còn là biểu tượng xấu của một chế độ toàn trị luôn luôn che đậy bưng bít thông tin, coi thường an toàn công cộng và cả bất lực cung cấp dịch vụ cấp cứu cơ bản cho người dân khi có lâm nguy.

Đối với giới lãnh đạo Bắc Kinh, thảm kịch môi sinh trên con sông Tùng Hoa / Songhua còn là một Chernobyl chánh trị. Bởi vì khi mà chánh sách bưng bít không còn hiệu quả, để giới hạn tổn thất và cả vãn hồi uy tín, rồi ra Trung Quốc sẽ có những màn trình diễn ngoạn mục khác. Theo tin hãng thông tấn Nga RIA-Novosti gửi đi từ Bắc Kinh [12-02-2005], thì Bộ trưởng Bảo vệ Môi sinh Xie Zhenhua vừa bị giải nhiệm và được thay thế bởi Sheng Xian nguyên là giám đốc Bộ Lâm nghiệp...

Rồi nhìn về Lưu Vực Lớn Sông Mekong [GMS / Greater Mekong Subregion], với chuỗi đập khổng lồ Vân Nam chắn ngang sông Lan Thương [tên Trung Quốc của sông Mekong], chuỗi đập ấy đâu phải chỉ khiến con sông Mekong cạn dòng và Đồng Bằng Sông Cửu Long thêm ngập mặn mà do có thêm dồi dào nguồn thủy điện, là yếu tố tạo thuận cho các khu kỹ nghệ ven sông Lan Thương mau chóng phát triển.

Dĩ nhiên không thiếu những nhà máy hóa chất lớn như ở Cát Lâm / Jilin. Và đó sẽ là những trái bom nổ chậm / time bombs có thể gây nên một thảm họa môi sinh bất cứ lúc nào. Tầm vóc của tấn thảm kịch trên sông Mekong có thể lớn hơn nhưng rồi ra cũng sẽ có cùng một kịch bản / scenario như câu chuyện của con sông Tùng Hoa / Songhua hiện nay.

Nếu có thêm một Chernobyl 2. Made in China trên sông Mekong, thì nạn nhân không ai khác hơn chính là hàng trăm triệu cư dân nơi các quốc gia hạ nguồn là Thái Lan, Lào, Cam Bốt và Việt Nam.

NGÔ THẾ VINH

12 - 03 - 2005

Tham khảo:

1/ Toxic Flow Reaches Chinese City; Oil Company Blamed, David Lague International Herald Tribune, Nov 24, 2005

2/ Catastrophe Ecologique en Chine du Nord, Brice Pedroletti Le Monde, 24.11.05

3/ China Defends Handling of Toxic Spill, by Joe McDonald AP Writer, Thu Nov 24, 2005

4/ City Flees to Country as Toxix Slick Chokes River, Jane Macartney www.timesonline.co.uk <http://www.timesonline.co.uk>, Nov 25, 2005

5/ Environment. L' Amour En Danger, Colette Thomas www.rfi.fr/actufr/071/article_0020.asp <http://www.rfi.fr/actufr/071/article_0020.asp>

6/ Consumer Factsheet on: Benzene www.epa.gov/safewater/dwh/c-voc/benzene.html <http://www.epa.gov/safewater/dwh/c-voc/benzene.html>

7/Russia Braces for Toxic Spill, China sends Apologies www.mosnews.com/news/2005/11/28/chinrusapologies <http://www.mosnews.com/news/2005/11/28/chinrusapologies>

8/ Russian City in Path of Huge Toxic Spill, Burt Herman Associated Press, Dec 1, 2005