Đề pḥng khô hạn và xâm nhập mặn trong mùa Đông Xuân tới
Ḍng chảy sông suối ở Bắc Bộ và
Nam Bộ sẽ thấp hơn trung b́nh nhiều năm
Mùa khô đă bắt đầu
Theo nhận định của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thuỷ văn Quốc gia, mùa mưa ở Bắc Bộ và Nam Bộ về cơ bản đă chấm dứt, mùa khô đă bắt đầu. Dự báo trong mùa khô tới, ở hầu hết các khu vực, tổng lượng mưa nhiều khả năng thấp hơn b́nh thường. Do mưa ít trong mùa Đông, mùa mưa kết thúc sớm, lũ thấp nên ḍng chảy sông suối ở Bắc Bộ và Nam Bộ sẽ thấp hơn trung b́nh nhiều năm. ở vùng núi và trung du Bắc Bộ, lượng nước tích trữ của các hồ chứa đến thời điểm này c̣n thấp hơn khá nhiều so với mức thiết kế. V́ vậy, cần đề pḥng thiếu nước, hạn hán trên diện rộng.
Vùng Đồng bằng Bắc Bộ chịu ảnh hưởng chủ yếu của điều tiết hồ Hoà B́nh và Thác Bà nên ḍng chảy vào các tháng đầu mùa thấp hơn b́nh thường khoảng 20% nhưng sẽ cao hơn vào các tháng cuối mùa. Ḍng chảy các sông rạch Nam Bộ sẽ thấp hơn khá nhiều so với b́nh thường, xâm nhập mặn vùng cửa sông ven biển sẽ xuất hiện sớm và nghiêm trọng hơn mùa Đông Xuân vừa qua.
Tăng Diện Giảm Chất: Nghịch Lư Rừng
Tại Hội thảo "Bảo vệ Môi trường & Phát triển Bền vững ở Việt Nam" diễn ra từ hôm qua đến hôm nay, 29/10, GS Vơ Quư - người châu á duy nhất vừa nhận giải thưởng quốc tế Hành tinh Xanh 2003 - nhận định: "Trong số nhiều vấn đề về môi trường mà Việt Nam phải đương đầu, nghiêm trọng nhất là nạn phá rừng, sự khai thác quá mức tài nguyên sinh học, sự xuống cấp của tài nguyên đất".
TS Phạm Trọng ảnh ở Viện Sinh thái & Tài nguyên Sinh vật nhớ lại, những năm 60, ông và đồng nghiệp gặp cọp beo thế nào khi qua các khu rừng ở Bắc Giang, Quảng Ninh. Nay chuyện ấy đă thành quá văng. TS Vũ Dũng, Phó Viện trưởng Viện Tâm lư, sau chuyến điền dă đầu năm nay vào Tây Nguyên về ảnh hưởng của văn hoá Kinh và ra Hà Nội, "khoe" với người viết bài này rằng anh vừa chứng kiến một Tây Nguyên xác xơ thế nào so với những ǵ anh từng được đọc trong các trường ca về Tây Nguyên, trong tiểu thuyết Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc tả về những cánh rừng bạt ngàn đầy huyền tích.
Tây Nguyên những năm 60 của thế kỷ trước, theo tài liệu cũ để lại, 90% được che bởi rừng. Nay th́ sao? Đề tài KHCN-07-05 nghiên cứu về biến động môi trường Tây Nguyên đến năm 2010 cảnh báo, từ năm 1996 đến nay, mỗi năm Tây Nguyên mất 10.000ha rừng tự nhiên, hơn cả diện tích rừng mất đi trung b́nh hàng năm của kế hoạch 5 năm trước đó. GS Vơ Quư, người từng "cày nát" các cánh rừng và vùng đất Việt Nam, cho số liệu đó có lẽ thấp hơn thực tế nhiều v́ "nhiều nơi rừng bị phá mà chính quyền không hề biết". Chỉ riêng khối 105 lâm trường, họ thường khai thác gỗ quá chỉ tiêu cho phép và không theo đúng thiết kế được duyệt. Phần khai thác vượt quá rất hiếm khi được đưa vào sổ sách báo cáo và, nhất là, thường nhè vào những rừng tốt để có gỗ tốt. Thế mới dẫn đến chuyện số liệu trên sổ sách th́ "xanh um" trong khi trên thực tế th́ "vàng nâu", màu của đất trống, đồi núi trọc.
Trong số rất nhiều nguyên nhân của hiện tượng trên, có thể kể đến nguyên nhân tưởng như rất "ắc ơ" như do chính sách phân chia lợi nhuận không hợp lư chẳng hạn. GS.TSKH Nguyễn Ngọc Lung ở Tổ Công tác Quốc gia về Quản lư Rừng Bền vững & Chống cháy rừng dẫn ra 2 lâm trường ở Dak Ntao và Madrak. Hai lâm trường này bán gỗ theo chỉ tiêu khai thác được giao là 3.000m3 gỗ tṛn/năm. Trong số 100.000USD tiền bán, họ được phép giữ lại chỉ 7.000-10.000USD, chiếm 7-10%, để duy tŕ bộ máy. Số c̣n lại nộp cho Sở NN&PTNT địa phương. Đổi lại, hàng năm, Sở hỗ trợ ngân sách cho lâm trường 20.000-30.000USD để chi cho mọi hoạt động. Vị chi, chỉ có 1-1,5USD cho mỗi ha rừng, thấp đến mức không đáng kể về kinh doanh. Lâm trường không c̣n cách nào khác, như lời GS.TSKH Lung, phải "ăn sẵn của thiên nhiên". Và một khi "ăn sẵn", khai thác vô tội vạ thành hiển nhiên.
Năm năm cuối của thập kỷ trước, các tỉnh Tây nguyên khai thác vượt kế hoạch 31%. Trong khi chỉ tiêu trồng rừng đặt ra đă thấp, triển khai thực tế c̣n thấp hơn và chăm sóc lại càng kém. T́nh trạng đó khiến cho rừng tuy được che thêm cây nhưng chất lượng không tăng, thậm chí giảm. Cho đến hết năm 1999, trồng rừng trong 4 năm chỉ đạt 36% số diện tích cần trồng trong 5 năm. Suy giảm về độ che phủ rừng là do số dân gia tăng, tạo ra nhu cầu lớn về lâm sản và đất trồng trọt. 10 năm qua, đất nông nghiệp tại Tây Nguyên tăng quá nhanh, từ 8% năm 1991 lên đến 30% diện tích toàn vùng vào giữa năm 2003, gấp hơn 3 lần. Trong khi đó, đất lâm nghiệp giảm 11%, một trong những tốc độ mất rừng cao nhất nước. Kết quả, "nhiều vùng rừng bị biến thành đất hoang cằn cỗi, hệ sinh thái bị đảo lộn, dẫn đến lũ lụt, sụt lở đất, hạn hán và có nhiều khả năng thiếu nước trong mùa khô, kể cả nước ngầm"- GS Vơ Quư kết luận.
Cả nước cũng vậy, diện tích trồng rừng vẫn tăng hàng năm nhưng số lượng rất khiêm tốn. Đă thế, phần lớn rừng được trồng lại là rừng kinh tế, sản xuất cây lấy gỗ ngắn ngày, chưa ưu tiên trồng rừng tại các khu vực đầu nguồn. GS Vơ Quư cảnh báo rừng pḥng hộ ở vùng hồ Hoà B́nh đang giảm ở mức báo động. Rừng pḥng hộ các hồ chứa nước quy mô lớn như Trị An, Thác Mơ, Đa Nhim, Đa Mi và Ya Li diễn ra tương tự mà chưa có giải pháp ngăn chặn hữu hiệu. Rừng trên các vùng núi đă vôi, rừng ngập mặn ven biển, GS Vơ Quư than phiền, cũng bị xâm hại ở mức không kiểm soát được.
Thật khó mà ước tính tổn thất về rừng và lâm sản hiện nay ở Việt Nam khi mà các số liệu báo cáo diện tích rừng trồng năm sau cao hơn năm trước. Theo thống kê, năm 1991 có 20.257 ha rừng bị phá, năm 1995 giảm c̣n 18.914 ha và năm 2000 chỉ c̣n 3.542ha. Bức tranh xem ra có vẻ khả quan đó bị Báo cáo Hiện trạng Môi trường Việt Nam năm 2000 phủ định khi Báo cáo đưa ra con số mất rừng hàng năm là 120.000-150.000ha.
Báo cáo đă dẫn cho biết diện tích rừng trồng thực tế hàng năm chỉ 200.000ha trong khi kế hoạch là 300.000ha. Bộ số liệu khác cho thấy c̣n tồi tệ hơn thế. Theo kết quả tổng kiểm kê rừng toàn quốc tháng 1/2001, đến năm 1990, cả nước có 745.000ha rừng trồng và năm 2000 có 1.471.394ha. Vị chi, 10 năm qua, từ 1990-2000, ta chỉ trồng được 726.394ha thành rừng, trung b́nh là 72.639ha/năm, chỉ bằng 30% tổng diện tích rừng trồng của báo cáo trên. "Một kết quả hết sức thấp so với mong muốn"- GS Vơ Quư bi quan.
Với tiến độ và chất lượng trồng rừng thấp như 10 năm qua, không biết kế hoạch 5 triệu ha rừng tiếp theo trong đó có phục hồi và trồng dặm thêm 2 triệu ha, trồng mới 2 triệu ha và trồng cây công nghiệp 1 triệu ha, sẽ ra sao? Phát biểu tại hội thảo vừa đề cập, Phó Thủ tướng thường trực, Nguyễn Tấn Dũng, hạ quyết tâm đến năm 2010 phải đưa diện tích rừng trở lại như hồi năm 1943, tức phủ 43% diện tích lănh thổ. Số lượng đă lo, chất lượng càng đáng ngại. Chuyến thăm huyện ven biển Tiền Hải (tỉnh Thái B́nh) mới đây, tận mắt tôi chứng kiến hai băi rừng ngập mặn được trồng bởi hai chương tŕnh khác nhau. Bác Minh ở xă Nam Thịnh kể: "Chúng tôi được phát tiền đi trồng rừng theo Chương tŕnh 5 triệu ha. Chẳng ai bảo trồng theo hàng theo lối ǵ. Cứ 1 tháng đến nghiệm thu thấy c̣n sống là được. Sau đó thế nào không ai quan tâm. Nhưng rừng do Đan Mạch tài trợ kia ḱa. Xanh um, anh thấy không. Họ bảo chúng tôi phải trồng theo hàng, theo ô và 1 năm sau họ mới nghiệm thu cơ".
Chi Cục trưởng Chi cục Kiểm lâm, Trần Đức Hoài, tại lễ kỷ niệm 30 năm thành lập kiểm lâm Việt Nam mới đây kể một số chuyện truy quét lâm tặc vốn như cơm bữa. Hôm ấy, Tú người Quảng Ninh lái xe Kamaz và là chủ mưu cùng đồng bọn chuyển 20m3 gỗ trái phép qua đèo Hạ My, huyện Sơn Động. Bị kiểm lâm chặn lại, Tú lao vào đả rồi thuê 30 thanh niên bịt mặt cầm gậy đến bao vây anh em kiểm lâm, tẩu tán tang vật. Hay vụ một xe ô tô IFA chuyển gỗ bị kiểm lâm huyện Sơn Động bắt giữ ở vùng giáp ranh với huyện Hoành Bồ (tỉnh Quảng Ninh). Lâm tặc dùng ô tô khác chở 40 thanh niên đến, kẻ ôm, người đánh cán bộ, đứa cướp ô tô gỗ, náo loạn cả một vùng.
Chưa bao giờ môi trường được "xào" lại một cách nóng hổi như năm nay, năm kỷ niệm 10 năm Quốc hội thông qua Luật Bảo vệ Môi trường và 5 năm thực hiện Chỉ thị 36-CT/TƯ của Bộ Chính trị cũng về bảo vệ môi trường mà nhiều người cho việc làm được ít hơn việc không làm được. Một trong những điển h́nh của nghịch lư ấy là rừng.
Không chỉ Thứ trưởng Thường trực Bộ Tài nguyên & Môi trường, TS Phạm Khôi Nguyên, xúc động thành lời, Trưởng Đại diện UNDP ở Việt Nam, ngài Jordan Ryan, cũng nổi thần hứng khi thấy hội thảo có sự tham dự của nhiều yếu nhân của Đảng, Quốc hội và Chính phủ đến thế. "Tôi thấy ngoài kia các đại biểu đều nhận được bản copy bài phát biểu của Ngài Phó Thủ tướng Thường trực, Nguyễn Tấn Dũng, với những nội dung rất thú vị - Ông Jordan Ryan vẻ mặt hồ hởi ngoảnh về phía Chủ tịch đoàn có cả những người lănh đạo cao nhất của Ban Khoa giáo Trung ương, Uỷ ban KHCN&MT của Quốc hội, Bộ tài nguyên & Môi trường, Liên hiệp các Hội KH&KT Việt Nam - UNDP rất mong nhận được một bản để chúng tôi nghiên cứu, nhất là những ư kiến chỉ đạo quan trọng về phát triển bền vững ở Việt Nam mà ngài vừa nêu".
Một đại biểu ở ĐH Quốc gia cảm nhận, gần như đây là lần đầu tiên ông thấy phát biểu của một phó thủ tướng lại đề cập một cách cụ thể bức tranh môi trường nước nhà xuống cấp như thế. "... Nước mặt của ta đang bị ô nhiễm ngày càng tăng - Phó Thủ tướng thường trực nói - 90% doanh nghiệp được khảo sát không đạt tiêu chuẩn chất lượng nước thải xả ra môi trường, 73% doanh nghiệp xả nước thải không đạt tiêu chuẩn do không có công tŕnh và thiết bị xử lư nước thải, 60% công tŕnh xử lư nước thải hoạt động, vận hành không đạt yêu cầu. Cả Hà Nội chỉ có 5/31 bệnh viện và 36/400 cơ sở sản xuất có hệ thống xử lư nước thải. TP Hồ Chí Minh có gần 3.000 cơ sở sản xuất gây ô nhiễm trong đó gần 1000 cơ sở gây ô nhiễm nặng phải di chuyển...".