"Cấp nước sạch và vệ sinh nông thôn vào thực tiễn"

Chính phủ đã phê duyệt "Chiến lược quốc gia cấp nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn đến năm 2020". Các nguồn vốn trong và ngoài nước đã và đang "tràn" về các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Nét mới trong việc sử dụng nguồn vốn là cho nông dân được chủ động..., nhưng cũng còn không ít những vướng mắc cần tháo gỡ.

Thay đổi "dòng" tài chính
Từ ngày 28 - 30.10, Văn phòng thường trực chương trình Môi trường quốc gia và Văn phòng Dự án chiến lược được sự tài trợ của tổ chức AusAID (Cơ quan Hỗ trợ phát triển quốc tế, Australia) và DANIDA (Cơ quan Hỗ trợ phát triển quốc tế, Đan Mạch) tài trợ, tổ chức Hội thảo "Cấp nước sạch và vệ sinh nông thôn vào thực tiễn" tại Vũng Tàu. DANIDA hỗ trợ 15 tỉ đồng  đầu tư cho cấp nước và vệ sinh nông thôn tại 3 tỉnh: Đắc Lắc, Hà Tĩnh, Nghệ An. AusAID đã dành 200 triệu USD để đầu tư cho 5 tỉnh phía nam (Bạc Liêu, Vĩnh Long, Long An, Bến Tre, Kiên Giang); mục đích của AusAID là cung cấp được cho khoảng 400.000 người dân nông thôn và 100.000 người dân tại 3 thị trấn cấp huyện có nước sạch và công trình vệ sinh để sử dụng. Cách tiếp cận nguồn vốn trong nhiều năm trước đây phổ biến là truyền "mệnh lệnh" từ "trên"  xuống "dưới". Người dân không được chủ động mà còn tạo tâm lý không hoặc thiếu trách nhiệm đối với việc bảo vệ và bảo dưỡng các công trình nước sạch và vệ sinh công cộng.

Tại cuộc hội thảo, các đại biểu khẳng định: "Động lực chính giúp công trình bền vững, phát huy hiệu quả đồng vốn phải là chính người dân thực sự muốn có các công trình nước và vệ sinh thì người ta sẽ tự lên kế hoạch để có các công trình cho họ". Dân trực tiếp  sử dụng phải được tự lựa chọn công nghệ, địa điểm, mức chi trả cho xây dựng và quản lý  việc vận hành các công trình cấp nước vệ sinh. Người sử dụng được  quyết định tự thực hiện hay thuê thông qua đấu thầu và chọn thầu giữa các doanh nghiệp và tư nhân tham gia trong lĩnh vực này. Người sử dụng được tự quyết định đầu tư toàn bộ hay tham gia xin vay vốn hay trợ cấp từ Nhà nước. Các cơ quan nhà nước chỉ làm nhiệm vụ tư vấn và hỗ trợ, quản lý chứ không làm thay. Đó là những hướng đi của Chính phủ cũng như của dự án đưa nước sinh hoạt và vệ sinh nông thôn đến năm 2010 do 2 nhà tài trợ DANIDA và AusAID tiến hành. Phía đối tác DANIDA cho biết, quỹ trợ cấp sẽ đầu tư cho những đối tượng nghèo (trước mắt tiến hành tại Nghệ An, Hà Tĩnh, Đắc Lắc).

Tài chính "nhỏ giọt" và chưa bình đẳng giàu - nghèo
Ông Ngô Văn Tuyền (Giám đốc Trung tâm Nước sinh hoạt và vệ sinh nông thôn - tỉnh Đắc Lắc) cho biết: "Toàn tỉnh có 60% số hộ nghèo, có thu nhập từ 80.000 đồng/tháng trở xuống. Những đối tượng này chỉ phải đóng góp 10%, còn lại được hỗ trợ. Còn lại những hộ có thu nhập từ 81.000 đồng trở lên không được hỗ trợ. Khoảng cách hỗ trợ nghèo - không giàu này đang gây những thắc mắc, "tị nạnh" trong nông dân, là trở ngại lớn cho chương trình nước sinh hoạt và vệ sinh nông thôn. Quỹ bảo lãnh và quỹ hỗ trợ chậm chuyển về địa phương đã gây ách tắc trong quá trình thực hiện".

Ông Trần Thanh Chất (Giám đốc Trung tâm Nước sinh hoạt và vệ sinh nông thôn - tỉnh Hà Tĩnh) nói rằng: "Hiện tại tỉ lệ cấp nước sinh hoạt của tỉnh rất thấp, khoảng 30%, và chỉ có khoảng 30% số hộ dân có xí vệ sinh. Đầu tư của Nhà nước còn "nhỏ giọt". Tỉnh đã phê duyệt kế hoạch đầu tư nước sạch và vệ sinh nông thôn đến năm 2010 với tổng vốn đầu tư là 340 tỉ đồng. Nhưng từ 1999 đến 2002, mỗi năm Nhà nước chỉ cấp 2 tỉ đồng, như vậy phải mất 170 năm nữa dân trong tỉnh mới đủ nước sinh hoạt và đảm bảo vệ sinh nông thôn. Thêm vào đó là vấn đề thiên tai (hạn hán, lũ lụt), tình trạng phá rừng có tốc độ phá hủy các công trình cấp nước sinh hoạt mạnh hơn tốc độ đầu tư (5-8%/năm)".

Ông Phan Bùi Mỹ (Giám đốc Trung tâm Nước sinh hoạt và vệ sinh nông thôn - tỉnh Nghệ An) cho biết: "Nông dân và đồng bào dân tộc là những người nghèo, rất khó thu hút được khoản đầu tư 10% từ họ. Vậy để thực thi thành công chương trình nước sinh hoạt và vệ sinh nông thôn, vấn đề vô cùng quan trọng là đội ngũ tuyên truyền viên ở địa phương. Thế nhưng, hiện nay tuyên truyền viên chỉ được phụ cấp 50.000 đồng/người/tháng, không lấy đâu ra sự nhiệt tình".

Phát biểu tại hội thảo, đại biểu đại diện 26 tỉnh khẳng định rằng: Nếu tiếp tục đầu tư "nhỏ giọt", công nghệ kỹ thuật không có những bước tiến mới... và chưa thay đổi được nhận thức, tập quán của nông dân về vấn đề này thì khó đến được kết quả cuối cùng. Đỗ Lê Tảo

Nguy cơ ô nhiễm môi sinh đang đe dọa dân!

(Người Lao Động) Hàng ngàn hộ dân đã và đang chuẩn bị vào các cụm dân cư vượt lũ, nhưng ở đó không điện, không nước sạch, không nhà vệ sinh. Ðiều gì sẽ xảy ra với họ?
 Quyết định 105/2002/QÐ-TTg ngày 2-8-2002 của Thủ tướng Chính phủ đã giúp chính quyền và cư dân các địa phương vùng lũ ÐBSCL thở phào nhẹ nhõm: Từ nay yên tâm chuyện giá nền, giá nhà và thời gian trả nợ vay. Thế nhưng, khi di dời dân cư  sinh sống ở những vùng ngập lũ vào các cụm, tuyến dân cư vượt lũ thì mọi người lại “tá hỏa” chuyện nước sạch, vệ sinh môi trường, lo dịch bệnh đang đe dọa dân. 

Thiếu... nhà vệ sinh
Vừa gặp chúng tôi, ông Ðặng Ngọc Lợi, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi tỉnh Ðồng Tháp, hồ hởi báo tin vui: “Ðến trung tuần tháng 8 này, Ðồng Tháp đã xây dựng hoàn chỉnh 12 cụm, tuyến dân cư vượt lũ và đã đưa được gần 1.600 hộ dân nghèo vào  định cư. Năm nay Ðồng Tháp xây dựng 52 cụm, tuyến dân cư vượt lũ, bố trí được hơn  11.000 hộ dân”. Nhưng ngay sau đó, ông Lợi thảng thốt: “Nhưng mà gay go quá, hàng trăm hộ dân, hàng ngàn  con người tập trung vào một chỗ mà không có điện, không có nước sạch, không có nhà vệ sinh, lại chung sống với hàng đàn gia súc gia cầm thì... tránh sao khỏi dịch bệnh?”.

Chúng tôi về Hồng Ngự, huyện đã xây dựng xong cơ bản toàn bộ 10 cụm tuyến dân cư và đã đưa hơn 600 hộ dân nghèo vào định cư tránh lũ. Ông Nguyễn Vạn Lý, Phó Chủ tịch UBND huyện, bức xúc: “Vấn đề vệ sinh môi trường đang rối như canh hẹ  mà chưa có đường gỡ”. Theo tỉnh lộ 841 Hồng Ngự - Thường Phước, chúng tôi hướng lên phía biên giới Việt Nam - Campuchia. Tuyến đường đá đỏ huyết mạch nằm giữa biển lũ này có đến 4 cụm, tuyến dân cư vượt lũ “bám” vào với hàng trăm mái nhà tre lá lụp xụp vừa được dựng vội vàng, trong đó chen chúc hàng ngàn con người già trẻ lớn bé. Gia súc gia cầm  được chăn thả ngay trên mặt đường đá đỏ lầy lội, bất chấp xe cộ qua lại. Bùn  nhão, phân gia súc gia cầm, nước dơ trộn lẫn vào nhau, bắn tung tóe sang hai bên đường mỗi lần có một chiếc xe phóng qua làm bốc lên một thứ mùi thum thủm, ô uế. Ở  các cụm dân cư Thường Thới Tiền, Thường Phước 1, Thường Phước 2, mọi sự ăn, uống, tắm rửa, đi vệ sinh đều... nhờ biển nước lũ. Bà Nguyễn Thị Lan (cụm dân cư Thường Thới Tiền) tỏ ra rất ý thức chuyện vệ sinh: “Bà con ở đây tắm giặt ngay sau nhà. Nước lũ múc lên lóng phèn cho trong mới dám ăn, uống. Còn đi vệ sinh thì đến mấy cây cầu  cá”. Nhưng quan sát kỹ, chúng tôi phát hiện những cầu cá xung quanh đều bị nước ngập tràn bờ bọng, chủ ao phải lấy lưới ni-lông bao giữ cá nên nước bẩn trong ao lại hòa trở vào nguồn nước mà bà con trong cụm dân cư đang xài. Bà Lan cùng nhiều người  khác chống chế: “Thì  không có nước xài nên phải lấy đại nước lũ, những cũng chưa thấy ai  bệnh tật gì”. Ở tuyến dân cư Thường Phước 1, ông Trần Văn Ẩn cho biết: “Ở đây bà con quy định với nhau muốn đi vệ sinh thì phải bơi xuồng ra thật xa ngoài đồng nước chứ không được phóng uế gần bờ để  giữ nguồn nước tắm giặt, ăn uống”. Nhưng các cư dân ở cụm dân cư Thường Phước 1 đã cố tình quên một điều: Sóng gió lúc nào cũng đẩy rác rưởi từ ngoài xa tắp vào đầy ứ trong bờ, còn người già và  trẻ em chỉ quanh  quẩn gần bờ chứ làm sao dám bơi xuồng ra giữa đồng trống?

Dịch bệnh là điều khó tránh
Không riêng gì Ðồng Tháp mà ở An Giang tình hình vệ sinh của các cụm, tuyến dân cư  vượt lũ  cũng không có gì sáng sủa. Ông  Nguyễn Văn Thạnh, Phó Chủ tịch UBND huyện Tân Châu, cho chúng tôi biết: Xây nhà vệ sinh công cộng cho các cụm, tuyến dân cư thì địa phương có thể “gồng mình” gánh  được nhưng với tập quán của cư dân nông thôn thì khó mà quản lý, giữ gìn sạch sẽ. Nếu thu tiền đi vệ sinh thì không ai vào, mà không thu tiền thì chẳng có ai quản lý, quét dọn. Ông Ðỗ Vũ Hùng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn An Giang, cũng bức xúc: “Ðúng là vấn đề nhà vệ sinh cho các cụm, tuyến dân cư vượt lũ đang hết sức rối. Với 17  triệu đồng cho vay theo Quyết định 105  của Thủ tướng Chính phủ  thì dân nghèo chỉ  mới có được cái nền cùng bộ khung nhà và 2 mái, không có tiền xây nhà vệ sinh. Nhưng không có nhà vệ sinh trong một khu dân cư tập trung đông đúc thì chuyện ô nhiễm môi trường, bệnh dịch là điều khó tránh khỏi”. Các tính toán sơ bộ của ngành  chức năng hai tỉnh An Giang, Ðồng Tháp cho thấy: Chỉ cần 800.000 đồng là dân đã có thể xây được một bể xí tự hoại, 1,5 đến 2 triệu đồng thì xây được một nhà vệ sinh tự hoại hoàn chỉnh. Nhưng phần lớn dân chạy lũ vào các cụm, tuyến  dân cư đều nghèo xơ xác, chạy ăn từng bữa đã mệt thì lấy đâu ra tiền xây chỗ “giải  quyết đầu ra”? Giải pháp duy nhất khả dĩ có thể chấp nhận được là ngân hàng tiếp tục cho dân vay vốn làm nhà vệ sinh nhưng đó là số vốn không nhỏ, bình quân 1 triệu đồng/hộ thì 200.000 hộ ở 7 tỉnh vùng lũ sẽ cần đến 200 tỉ đồng. Riêng trong mùa lũ  năm nay, các vấn đề nhà vệ sinh, hệ thống cung cấp nước sạch, thoát nước thải và điện sinh hoạt vô phương tháo gỡ vì không thể xây dựng kịp và các địa phương cũng “không  đào đâu ra tiền để xây dựng cấp tốc” - Ông Nguyễn Văn Thạnh, Phó Chủ tịch UBND huyện Tân Châu (An Giang), khẳng định. Tình hình môi sinh ở các cụm dân cư vượt lũ đang rất đáng báo động. Chẳng lẽ các ngành chức năng cứ để người dân đối mặt với dịch bệnh