LANCANG JIANG
Mây Bảo từ Phương Bắc.
______ B.S Ngô Thế Vinh
Họa là nơi phúc nương náu
Phúc là nơi họa ẩn tàng
Họa hề phúc chi sở ý
Phúc hề họa chi sở phục. (Lão Tử)
Vân nam như một mẩu dưới
của cao nguyên Tây tạng, diện tích 394 ngàn km2 - lớn hơn Việt nam
chỉ có 340 ngàn km2, cao trung bình 1800m trên mặt biển, gồm những thung lũng
phì nhiêu, núi cao sông sâu với Lạn Thương giang - Lancang Jiang là tên con
sông Mekong; tiếp giáp với Việt nam Lào Myanmar - Miến điện và Tây tạng, khí hậu
rất biến đổi: tuyết giá ở phía bắc, bán nhiệt đới phía nam và ôn hòa quanh năm
vùng Côn minh nên còn có tên gọi là thủ phủ mùa xuân; dân số 38 triệu với nhiều
sắc tộc thiểu số Bạch - Bai, Thái - Dai, Di - Yi... mỗi nhóm đông tới cả triệu,
rồi tới những sắc dân nhỏ bị lãng quên như Nô - Nu, Bố lăng - Bulang, Độc long
- Dulong... Còn phải kể số "nạn kiều" từ Việt nam chạy qua trong vụ
đánh tư sản người Hoa sau đó xảy ra cuộc chiến biên giới 1977 khi Bắc kinh muốn
giáng "cho Việt nam một bài học". Thế kỷ thứ 7, dân Bạch dựng nước
Hẹn nhau ở Côn minh.
Sau hai tuần thỉnh giảng tại Đại học Y khoa Bắc kinh và Thượng hải, Duy hẹn gặp
Giang sau Hội nghị Hạc Quốc tế - ICF Conference diễn ra ở Côn minh. Một tình cờ
hy hữu, hai người có thể gặp Cao và Hộ cũng tới dự Hội nghị Khoa học Kỹ thuật
Vân nam về Tương lai Phát triển sông Mekong. Điểm hẹn là nhà ông Bách, chú của
Duy. Căn nhà xinh nhỏ ấm cúng nhưng không đủ rộng cho cả ba người nên chỉ có
Cao do nhu cầu công việc nên được ưu tiên làm khách vãng lai của gia đình ông
Bách. Duy và Giang thì sang ở bên khách sạn Kim Long, cơ sở liên doanh với Hồng
kông trên đường
Đến với khu rừng đá
Shilin. Qua một đêm ở Côn minh, Cao thì ở lại, Duy và Giang sáng hôm sau bằng
xe buýt tới Shilin. Cách Côn minh 130 km về hướng đông sát huyện Lộ nam -
Lunan, có lịch sử địa chất từ 280 triệu năm cùng với rặng HimalNguyên là một
vùng núi nham thạch bị nước và thời gian xói mòn tạo nên một địa hình kỳ lạ 260
km2 với vô số những chỏm đá xám nhọn hoắt cao tới 30m đủ mọi hình dạng với những
tên gọi theo trí tưởng tượng phong phú của người dân Vân nam: nấm bất tử, vũng
gươm, voi con... Với những hải vật hóa thạch tìm thấy chứng tỏ trước đây đã từng
là vùng biển. Tương truyền rằng do các tiên ông muốn có chốn riêng tư nên đã
cho nghiền nát ngọn núi đá thành những mê cung và các cặp trai gái ngày nay tới
đây cũng không quên dẫn nhau vào chốn mê cung ấy. Thương mại hóa là đặc tính
các tụ điểm du lịch Trung quốc. Từ cửa vào đã gặp những phụ nữ sắc tộc Di chào
mời bán đồ lưu niệm hay sẵn sàng làm mẫu đứng chụp hình với du khách. Phải chờ
cho ngày nhộn nhịp qua đi, từ lầu Vọng phong người ta mới có thể yên tĩnh ngắm
toàn cảnh Shilin. Buổi chiều mặt trời đỏ lặn sau khu rừng đá - vẫn cảnh tượng ấy
bình minh rồi lại hoàng hôn đã có từ hàng triệu năm. Cảm giác mê hoặc như đứng
trước một bức tranh vĩ đại siêu thực, hai người với trên tay một ly rượu sương
hồng, nhìn nhau say đắm dưới một bầu trời vạn cổ lấp lánh những vì sao như những
hạt kim cương. Họ đang là hai hạt bụi âm dương mong manh và chơi vơi giữa cái
vô thủy vô chung ấy.
Giang chỉ biết Duy gốc
người Bắc lớn lên ở trong Nam và tốt nghiệp ở Mỹ giáo sư trẻ tuổi của Đại học
Stanford như một ngôi sao đang lên với nhiều công trình được đăng tải trên các
tập san y khoa uy tín. Gia đình Duy ra sao thì cô không được biết. Được anh Điền
kể cho nghe về quan niệm khá độc đáo của Duy về tương lai đồng bằng sông Cửu
long, đó sẽ là cái nôi của nền văn minh Việt nam bước vào thiên niên kỷ tới do
bởi cái gene trẻ trung khỏe mạnh của nền văn minh sông nước thay thế cho một nền
văn minh sông Hồng đã già cỗi suy kiệt và cả biến thể - defective gene nói theo
ngôn ngữ di truyền học của Duy. Với Duy thì Giang là hình ảnh tinh khiết của
con sông Mekong, biểu tượng cho nền văn minh của những thế hệ tiên phong khai
phá trên bước đường
- Các anh ấy bảo Giang chưa biết sợ là gì, nhất là trong cuộc
hội thảo ở
Giang đáp bằng một giọng Nam trong vắt:
- Có chứ, em sợ nhiều thứ như sợ ba sợ má và không bao giờ muốn làm má buồn.
Nhìn sâu vào mắt Duy, ngưng một chút Giang tiếp:
- Và em còn rất sợ sự không chân thật.
Cô gái rất hồn nhiên ấy
nói một câu không gợn chút hậu ý nhưng vẫn làm Duy sửng sốt. Ánh mắt tuổi trẻ
và ngời sáng thông minh của cô ấy như có sức chiếu rọi vào chốn sâu thẳm của
lòng người. Không có điều gì là không chân thật, nhưng Duy cảm thấy bối rối về
hoàn cảnh hiện nay của anh. Mẹ đã chọn cho anh một người vợ môn đăng hộ đối
theo kiểu cách người Bắc và Duy thì chưa bao giờ làm trái ý mẹ. Khi lập gia
đình Duy nghĩ tới tương lai những đứa con. Duy không méo mó nghề nghiệp như người
bạn chuyên về sản khoa là phải chọn người con gái mông chậu nở để khỏi phải làm
Caesarean mỗi khi sinh con, nhưng anh lại rất quan tâm tới cái gene trẻ trung
và vẻ đẹp khỏe mạnh nơi người mẹ. Khác hẳn với người anh là Điền nóng nảy và bộc
trực, Giang thông minh sâu sắc nhưng rất chính chắn, bề ngoài tưởng như cứng cỏi
nhưng lại tràn đầy nữ tính, với Duy đó là hình ảnh đẹp của người đàn bà muôn
thuở mà người đàn ông mơ ước cưới làm vợ. Dưới bầu trời đầy trăng sao của Vân
nam, chỉ trong một sát na Duy đã dứt khoát có một chọn lựa tuy không nói ra
nhưng anh cảm thấy mình đã chân thật với Giang hơn. Camellia - Trà Hoa Mộc. Hiểu
biết nhiều về chim muông vì Giang là một nhà điểu học - ortnithologist nhưng
Duy còn rất ngạc nhiên về kiến thức của Giang đối với các loài hoa ở Vân nam.
Qua Giang Duy được biết khi người Tây phương tới Vân nam họ đã bị quyến rũ bởi
sự phong phú các giống hoa nơi đây. Camellia một trong những loài hoa đẹp nhất,
người Trung Hoa gọi tên là Trà Hoa Mộc, là giống hoa đầu tiên được Công ty Đông
Ấn - East India Company của Anh du nhập vào Âu châu từ thế kỷ 17. Loại hoa thứ
hai là Rhododendron - Hoa Đỗ Quyên gồm hơn 200 loại cũng được xuất cảng từ Vân
nam. Phải nói là 80% các loài hoa ở Âu Mỹ châu hiện nay là đem về từ Vân nam
Trung hoa. Với Duy từ nay Bé Tư - tên gọi ở nhà của Giang, sẽ mang tên một loài
hoa: Camellia Kiều Giang, cũng là kỷ niệm ý nghĩa của chuyến đi Vân nam.
Những bước chân khổng
lồ của Marco Polo. Bằng Con Đường Tơ Lụa, Marco Polo đã cùng với cha rời Âu
châu năm 1271, tới dinh thự mùa hè Hốt Tất Liệt - Khubilai 4 năm sau, phục dịch
cho Đại Hãn suốt 17 năm, du lịch khắp Trung Hoa rồi trở về Âu châu bằng đường
thủy tới Venice 1295. Sau đó tham gia cuộc chiến chống Genoa, Marco Polo chiến
đấu cho phe cộng hòa Sarene và bị bắt làm tù binh 1298, thời gian ở tù may mắn
được giam chung với nhà văn nổi riếng Rustichello of Pisa, nhờ đó mà ngày nay
người ta biết được chi tiết cuộc du hành của Marco Polo. Trong cuốn du ký ấy
hình như chỉ thiếu có Vạn Lý Trường Thành điều mà sau này được giải thích với
lý do hài hước là kỳ quan đó chẳng phải là món hàng mà Marco Polo có thể đem
bán rao. Hình ảnh thủ phủ Côn minh vào thế kỷ 13 đã được Marco Polo ghi lại như
sau:
Đó là nơi rất lớn và
sang cả, gồm thương gia và các nghệ nhân... Đất đai thì màu mỡ với những cánh đồng
lúa. Tiền bạc trao đổi thì dùng vỏ sò trắng và cũng còn được dùng như những món
đồ trang sức... Thổ dân không coi là bị xúc phạm khi có ai dan díu với vợ mình
vì cho đó là hành vi tự nguyện từ phía người đàn bà. Nơi đây có hồ lớn cả trăm
dặm và lưới được rất nhiều cá. Dân ở đây quen ăn thịt sống gia cầm và họ cũng
ăn theo lối nấu chín như chúng ta...
Căn bệnh vĩ đại của
giáo sư Wang và ba bước nhảy vọt. Từ những thập niên 50 cùng với kế hoạch bước
nhảy vọt, nhịp độ xây đập của Trung quốc gia tăng nhanh tới mức chóng mặt:
trung bình cứ 600 con đập lớn được xây mỗi năm, bất kể ảnh hưởng trên môi sinh
và đời sống dân cư ra sao. Điển hình là con đập Tam môn - Three Gates Gorge,
trên sông Hoàng hà 1957. Trước đó đã có một số nhà thủy học uy tín Trung quốc
như giáo sư Li lên tiếng phản đối dự án vì thấy nguy cơ con đập sẽ mau chóng bị
ngập các chất lắng phù sa và bùn nhưng bị gán "tội hữu khuynh" nên bị
trấn áp ngay. Hậu quả là chỉ trong vòng có 3 năm đã có hơn 50 tỉ tấn bùn và chất
lắng đọng lại ở phía trên con đập khiến nước sông dâng cao ngập các vùng gia cư
và đe dọa cả cố đô Tây an - Xian cổ kính vốn là thủ phủ của triều đại nhà Chu,
10 thế kỷ trước Tây lịch. Và chỉ mới đây thôi, Clinton là tổng thống Mỹ đầu
tiên tới Tây an, được tiếp đón như một ông vua với các đoàn chiến binh và vũ
công rực rỡ trong y phục cổ truyền đời nhà Đường - biểu tượng cho sự vinh quang
và trường tồn của dòng dõi Hán tộc với đầy tự hào là một nền văn minh trung tâm
và cổ xưa. Trước thực trạng suy thoái của con đập và cố đô Tây an bị đe dọa,
khi được thỉnh ý Mao Chủ tịch đã nổi sùng: "Nếu không làm được thì cứ cho
nổ tung con đập đó đi!"Cuối cùng để cứu cố đô Tây an toàn thể con đập phải
thiết kế lại thay vì công suất 1200 MW tụt xuống chỉ còn 250MW cùng với cái giá
rất đắt phải trả là gây ngập lụt 66 ngàn hecta vùng ruộng đất phì nhiêu nhất và
phải tái định cư cho ngót nửa triệu nông dân sống trên đó. Rồi cũng phải kể tới
những thảm họa vỡ đập như tại Hà nam 1975, đó là hai con đập Bản kiều -
Banquiao và Thạch Mãn đàm - Shimantan trên sông Hoài một phụ lưu sông Dương tử
làm thiệt mạng hơn 230 ngàn người và thế giới bên ngoài chỉ được biết đến một
phần thảm kịch này mãi hai chục năm sau...
Tương lai những cuộc
chiến tranh vì nước. Rời Los Banos phía nam thủ đô Manila, sau cuộc họp tại Viện
Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế Hộ trở lại Bangkok với tâm trạng nặng trĩu nhưng anh
vẫn không bi quan. Hộ như một nông dân luôn luôn cắm cúi vun xới thửa đất của
mình cho dù thời tiết bất lợi cho sự gieo trồng. Tưởng cũng nên nhớ lại Hộ là
người có công đầu đưa giống lúa thần nông vào đồng bằng sông Cửu long những năm
60 từng được bà con nông dân thân thương đặt tên cho là Thày Hộ Tiến sĩ lúa
Honda vì nhờ cây lúa cao sản mà bà con sung túc mua sắm được máy phát điện
Honda xe gắn máy Honda. Thời vàng son đó sắp qua rồi và hội nghị đã đi tới kết
luận khá bi quan: rằng ngót 6 tỉ người trên thế giới không những thiếu nước mà
còn không có cả những ngụm nước sạch để uống. Dân số vẫn cứ mau chóng gia tăng,
người ta vẫn chiếm đất mở mang thêm các khu gia cư, tăng lượng nước tiêu dùng
trong khi đất trồng trọt ít hơn, nước ít hơn và nhu cầu lúa gạo mỗi ngày một cao
hơn.
Cùng với hiện tượng
hâm nóng toàn cầu từ hiệu quả nhà kính - greenhouse effects do chính con người
gây ra, trái đất đang bị khô cạn dần. Lượng nước cung cấp chỉ bằng nửa so với
cách đây 20 năm trong khi nhu cầu tiêu thụ nước thì lại tăng gấp đôi cứ mỗi hai
thập niên. Vựa lúa Á châu trong đó có đồng bằng sông Cửu long đang bị đe dọa vì
thiếu nước trong khi phải cần tới 5 ngàn lít nước mới thu hoạch được 1 ký gạo.
Và ai cũng biết gạo là nguồn sống của 2/3 nhân loại. Cuộc cách mạng xanh vào những
thập niên 60 với giống lúa thần nông tăng sản lượng gấp đôi đã cứu sống nhiều
vùng trên thế giới thoát khỏi nạn đói và ca û đem lại trù phú cho vùng đồng bằng
châu thổ.
Thế nhưng những cây
lúa lùn cao sản của những năm 60 nay không còn là lời giải cho nhân loại này bước
vào thế kỷ 21. Một lần nữa muốn tránh nạn đói, tránh những cuộc chiến tranh vì
nước chỉ có cách phải tìm ra loại "cây lúa siêu thần nông" có đặc
tính không còn phần cho rơm rạ mà cọng nào cũng phải cho hạt với sản lượng lớn
hơn cần ít nước hơn và ít hóa chất hơn lại có khả năng tự kháng sâu rầy và dĩ
nhiên cũng phải cứng cỏi để có thể mang nổi thay vì 800 hạt trên mỗi thân lúa
nay tăng lên tới 2000 hạt. Có nghĩa là năng suất sẽ phải tăng gấp 3, không phải
4 tấn mà là 12 tấn mỗi hecta để kịp đáp ứng đà gia tăng dân số theo cấp số nhân
trên hành tinh này.
Đi tìm siêu cây lúa
Tây Phi châu. Người ta đang ngày đêm tìm cách cấy ghép các mẫu chủng tử các loại
lúa trồng được trong những điều kiện cực kỳ khô hạn của vùng Tây Phi châu nhằm
tạo được một siêu cây lúa. Theo Ken Fisher, thuộc Viện Lúa gạo Quốc tế thì phải
mất ít nhất 2 thập niên nữa mới có đủ hạt giống "siêu thần nông" cho
hơn nửa tỉ nông gia trên toàn thế giới. Đạt tới thời điểm ấy hay không là cả một
vấn đề sinh tử cho toàn hành tinh này. Rồi ra trong thiên niên kỷ tới, mỗi thân
cây lúa còn phải chắt chiu và cưu mang thêm bao nhiêu miệng ăn nữa.
Khung cửa hẹp vào
Trung quốc. Do có cuộc họp bất thường của Ban Thường vụ Hội đồng sông Mekong, Hộ
đã không thể cùng Cao đi Côn minh tham dự cuộc hội thảo do Hội đồng Khoa học Kỹ
thuật Vân nam tổ chức. Qua trung gian của Hộ, tòa Đại sứ Việt nam ở Bangkok đã
chẳng giúp Cao có tài liệu gì thêm về các con đập Vân nam. Đám nhân viên sứ quán
như những công chức, hình như họ chỉ có mối quan tâm là rình rập Việt kiều và
lo chuyện làm ăn buôn bán riêng. Không với tính cách du lịch, lần này Cao đặt
chân tới Trung quốc với thái độ cẩn trọng. Anh tự nhủ nếu cần thì chỉ phát biểu
chừng mực, không đi vào chi tiết mà anh không nắm chắc, anh muốn hình dung một
bức tranh lớn và toàn cảnh của 7 nước trong lưu vực sông Mekong - Mekong basin
kể cả Trung hoa và Myanmar - Miến điện.
Hiểu biết lịch sử
Trung quốc, Cao sẽ không nêu lên những vấn đề gai góc có thể được xem như là
xúc phạm tới giới lãnh đạo Trung hoa, đó là điều nguy hiểm khi mà vấn đề
"thể diện" là trên hết đối với người Á đông nhất là với "những đứa
con trời - Thiên tử". Tinh thần ái quốc cực đoan với những khẩu hiệu là biểu
hiện của thứ mặc cảm nhược tiểu chỉ đưa tới bế tắc. Đối với một nước lớn Trung
hoa bắt đầu mở cửa thì bước đầu tạo được mối liên hệ tin cậy với giới khoa học
kỹ thuật Vân nam - nhất là với thành phần chuyên viên trẻ tốt nghiệp tại các nước
Tây phương, là điều Cao nhắm tới. Điều ấy sẽ tạo thuận cho đối thoại cởi mở và
hợp tác về sau.
Được biết năm 1989,
Vân nam Nhân dân Thư xã đã cho ấn hành một cuốn sách dày hơn 600 trang với nhan
đề "Lạn Thương Giang: Mặt Trời Nhỏ - Langcang Jiang: Xiao Taiyang".
Do chỉ có một ấn bản tiếng Trung hoa, Cao phải nhờ ông Bách người chú của bác
sĩ Duy, một đảng viên kỳ cựu Việt quốc cũng từng là nhà báo sống lưu vong ở Côn
minh đọc và tóm lược các phần thiết yếu của cuốn sách. Một tuần lễ ở Côn minh
tuy rất bận rộn nhưng những ngày sống với ông Bách, Cao như bước vào một thế giới
thanh khiết. Cũng là một tuần lễ rau đậu vì hai ông bà ăn trường chay nhưng Cao
không có điều gì để than phiền vì nghệ thuật nấu ăn của bà Bách. Cao bảo đùa chắc
Duy sẽ phải ganh với anh vì cách đối xử chân tình của ông Bách với một người chẳng
phải là đứa cháu ruột thịt của ông. Biệt nhãn ấy cũng một phần do ông Bách được
biết Cao là bạn vong niên của ông Khắc hiện đang sống ở Mỹ. Cao có ý so sánh
ông Khắc như một chiếc chìa khóa mầu nhiệm giúp Cao mở tung nhiều cánh cửa để
có thể thênh thang đi vào.
Ở cái tuổi 22, ông
Bách đã từng theo chân đảng trưởng Nguyễn Tường Tam sang Trung quốc bôn ba qua
các tỉnh Quảng châu, Nam kinh, Thượng hải và Vân nam vận động chánh phủ Trùng
Khánh và Quốc Dân đảng của Tưởng Giới Thạch giúp vũ khí. Khi đại bộ phận Việt
nam Quốc dân Đảng được lệnh trở về trong nước hoạt động thì riêng ông Bách được
chỉ định ở lại Côn minh điều hợp chi bộ Việt quốc ở hải ngoại. Nay tuổi đã cao
trên nét mặt đầy vết hằn của những tháng năm gian khổ nhưng ông Bách còn nét quắc
thước và minh mẫn, đôi mắt vẫn linh động trẻ trung và cương quyết. Ông Bách có
một người anh cũng là Việt quốc bị Việt Minh bắt ở Bắc giang mất tích và chắc
đã bị thủ tiêu như bao nhiêu đồng chí khác. Ông có bà vợ người Hoa cùng hoạt động
Quốc dân Đảng, như một chi bộ hai người sống với nhau mấy chục năm không có con.
Ông Bách là hình ảnh của Dũng trong Đôi Bạn đã từng làm say mê bao thế hệ thanh
niên của hơn một nửa thế kỷ trước. Cao luôn luôn bị cuốn hút bởi cặp mắt vẫn rất
sáng nghiêm nghị và đầy tin tưởng của ông Bách, giọng ông thì sang sảng vẫn có
chất hăng hái bồng bột của tuổi thanh xuân khi bàn chuyện gì liên quan tới Việt
nam. Tuy ít ngủ nhưng riêng đêm nay ông Bách đã được bà vợ pha cho bình trà đậm
thức thâu đêm để đọc xong hơn 600 trang sách. Hồi tuổi trẻ theo chân các lãnh tụ
đàn anh ông rất thường thức trắng đêm như thế.
Toàn cuốn sách gồm 45
bài viết về các đề tài khác nhau nhưng có điểm chung và thuần nhất là chỉ đề cập
tới những lợi lộc về thủy điện và nước của chuỗi 8 con đập bậc thềm trên sông
Mekong ở Vân nam, với công suất là 15400 Megawatt tổn phí lên tới 7.7 tỉ đôla,
sẽ điện khí hóa các tỉnh phía nam Trung hoa và cả thặng dư điện để xuất cảng
sang Thái lan. Cũng vẫn theo ông Bách thì ngoài một hai đoạn quan tâm tới giao
thông trên khúc sông Mekong thuộc tỉnh Vân nam, không thấy có bài viết nào đề cập
tới hậu quả của chuỗi các con đập bậc thềm ấy đối với 5 nước vùng hạ lưu sông
Mekong Myanmar - Miến điện, Thái, Lào, Cambốt và Việt nam.
Khúc sông cuồng nộ. Từ
Tây tạng chảy xuống Vân nam, đặc biệt 1/3 khúc sông phía bắc chảy rất siết là cảnh
tượng ngoạn mục khiến người dân Vân nam đặt tên là Lạn Thương giang - khúc sông
cuộn sóng, với nhiều thác ghềnh có nơi cao tới hơn 600m. Với độ dốc ấy, dòng chảy
siết ấy lại thưa thớt dân cư nên được coi là lý tưởng cho những con đập thủy điện.
Từ những năm 70 Trung quốc đã có kế hoạch xây một chuỗi 8 con đập - Mekong
Cascade trên thượng nguồn nhưng do thiếu ngân sách nên mãi tới năm 80, con đập
đầu tiên Manwan cao 99m mới được khởi công. Đập chắn ngang khúc sông giữa hai
ngọn núi với bức tường thành cao 35 tầng và 13 năm sau mới xây xong và bắt đầu
cung cấp điện cho thủ phủ Côn minh, khu kỹ nghệ Chuxiong và nhiều quận huyện
phía nam. Chỉ mới sau một con đập Manwan, cảnh thiếu điện tối tăm của Côn minh
đã mau chóng trở thành chuyện quá khứ.
Giáo sư Wang chủ tịch
Phân cục Thủy điện Vân nam, là chất xám và cũng được coi là Chuyên viên Đỏ -
Party’s red specialist hàng đầu của những dự án đập lớn, là đảng viên lâu năm rất
giáo điều tốt nghiệp kỹ sư thủy điện ở Liên xô, với quá khứ vừa hồng vừa chuyên
như thế nên ông ta đầy quyền uy và có tiếng nói luôn luôn được các đồng chí ở
trung ương lắng nghe. Đứng bên con đập Manwan, giáo sư Wang giọng đầy kiêu
hãnh:
- Con sông Lạn Thương
giang này như một khu hầm mỏ than trắng giàu có với lưu lượng nước thì khổng lồ.
Đây là tiềm năng tạo sức bật phát triển cho toàn tỉnh Vân nam.
Chỉ trên một sơ đồ giản đơn về vị trí 8 con đập, cũng vẫn
"đồng chí giáo sư " Wang nói tiếp:
- Con đập thứ hai Đại Chiếu sơn - Dachaoshan cũng đã được khởi công năm 1996; sẽ
tới con đập thứ ba Cảnh hồng - Jinghong chủ yếu nhằm xuất cảng điện sang Thái
lan. Con đập thứ tư Xiaowan cao 248m, được coi là con đập mẹ - mother dam,
trong chuỗi 8 con đập bậc thềm dự trù xây xong trước thập niên thứ nhất của thế
kỷ 21. Do ba con đập đầu tiên có thành cao với các hồ chứa theo mùa - seasonal
reservoirs lấy nước tối đa trong mùa mưa để có đủ lượng nước chạy turbin trong
mùa khô từ tháng 11 tới tháng 4 và đó cũng là mùa có nhu cầu điện cao nhất. Hậu
quả tất nhiên là làm giảm lưu lượng lũ có nghĩa là sẽ chống lũ lụt nơi các quốc
gia hạ nguồn.
Còn điều đó ảnh hưởng
trên hệ sinh thái ra sao đã không được giáo sư Wang nhắc tới. Không bày tỏ ngay
sự bất đồng nhưng Cao đã có một cái nhìn hoàn toàn khác. Chẳng hạn như vùng Biển
Hồ, đâu phải chỉ biến Biển Hồ thành Vùng Bảo tồn Sinh thái - International
Biosphere Reserve là đủ, vì ai cũng biết rằng luôn luôn có một gắn bó hữu cơ giữa
Biển Hồ và con sông
Vào năm 1993 do một hiện
tượng được coi là bất thường xảy ra khi mực nước con sông Mekong đột ngột tụt
thấp xuống mà không vào mùa khô, chỉ lúc đó người ta mới biết là do ảnh hưởng của
con đập Manwan. Sau biến cố đó, phải nói là càng ngày càng có nhiều mối quan
tâm dòm ngó và cả e ngại từ bên ngoài đối với kế hoạch chuỗi 8 con đập bậc thềm
đang tiến hành ở Vân nam. Mối lo lắng đó không phải là không có nguyên nhân do
thiếu hẳn cung cấp thông tin từ phía Trung quốc. Và cũng không trách được khi nỗi
lo lắng ấy được thể hiện qua những chiến dịch đổ lỗi lời qua tiếng lại với cả
thông tin sai lạc - disinformation. Một thí dụ điển hình là bản tin đăng tải
trên tờ Bangkok Post số 29 tháng 7 năm 1996 khi nói tới nạn lụt ở Chiang Khong
- nơi rất nổi tiếng hàng năm với ngày hội thi cá Pla Buk đông bắc Thái,
"chánh quyền địa phương cho rằng đó là hậu quả xả nước từ 8 con đập trên
Vân nam". Điều mà ai cũng biết là ngoài con đập Manwan những con đập khác
đang còn trên dự án!
Cao cũng biết rất rõ rằng
đập hay không đập, ngay trong nội tình nước Trung hoa đã là điều rắc rối huống
chi giữa các quốc gia lân bang với nhau. Cả phe ủng hộ hay chống lại việc xây đập
mạnh ai nấy nói và không ai muốn nghe ai. Điều tệ hại hơn nữa là cố tình xuyên
tạc hay bóp méo quan điểm đối phương làm cho vấn đề trở nên rối mù khiến người
bên ngoài không còn biết dựa vào đâu mà nhận định. Mặc dầu trong nửa thế kỷ qua
thế giới đã có một số kinh nghiệm bước đầu về hợp tác phát triển vùng qua các tổ
chức ASEAN, APEC... Nhưng liệu có cơ may hợp tác đa phương trong lưu vực sông
Mekong hay không? - Từ những năm 90, đặc biệt vào năm 93, các tổ chức WB, ADB,
UNDB đã có những cố gắng để cải thiện hợp tác giữa sáu nước trong lưu vực sông
Mekong nhưng xem ra không có dấu hiệu thành công.
Với cái nhìn chiến lược
và toàn cảnh, Cao có niềm tin sắt đá rằng để tiến tới hợp tác khai thác và phát
triển hài hòa tài nguyên con sông Mekong như một con sông quốc tế giữa các quốc
gia trong lưu vực thì bước khởi đầu là chấm dứt những màn tung hỏa mù, phải xây
đắp niềm tin qua các cuộc gặp gỡ đối thoại cởi mở và trao đổi thông tin, để
cùng thấy rằng không có phát triển bền vững kể cả không có một nền hòa bình
trong vùng nếu chỉ chạy theo những lợi nhuận cục bộ mà không kể gì tới phần an
sinh của các quốc gia liên hệ. Nếu bảo rằng có chánh trị trong vấn đề môi sinh
thì Cao vẫn luôn luôn tin rằng có một nền chánh trị vương đạo để tiến tới một
Tinh thần sông Mekong - The Mekong Spirit, từ đó mới có thể đạt tới Những Thỏa
hiệp - Compromises trong ý nghĩa Phúc lợi chung. Đồng ý với anh hay không nhưng
Cao đã đến với các bạn đồng sự trong nước cũng như ngoại quốc của anh với một
nhân cách đáng trọng.
Do thấy được những thiếu
sót về thông tin bên ngoài, và cũng tự thấy là kỳ quặc nếu chỉ nói mãi tới lợi
lộc của những con đập Vân nam, nên mới đây thôi vào giữa năm 1996, Hội đồng
Khoa học Kỹ thuật tỉnh Vân nam và Học viện Khoa học Tự nhiên Trung quốc đã chấp
thuận tài trợ cho hai nhóm nghiên cứu trong vòng 5 năm tới năm 2000: nhóm thứ
nhất trách nhiệm khảo sát phát triển và vận dụng các nguồn nước vùng thượng lưu
sông Mekong; nhóm thứ hai với sự tiếp tay của các nhà khoa học và chuyên gia
thuộc các quốc gia hạ nguồn sẽ tập trung nghiên cứu về hậu quả của chuỗi con đập
bậc thềm Vân nam đối với vùng hạ lưu về phương diện thủy văn môi sinh như phẩm
chất nước, tôm cá trên sông Mekong và Biển hồ...
Cho đến nay người ta
chỉ nói tới "Hiệu quả có thể - likely effects" của những con đập Vân
nam trên dòng chảy. Trong điều kiện bình thường, trước khi có đập Manwan lưu lượng
trung bình trong mùa khô của khúc sông Mekong gần biên giới Vân nam - Lào khoảng
689m3/giây. Những tháng gần đây, sau con đập Manwan theo giới chức Vân nam lưu
lượng khúc dưới sông Mekong có phần gia tăng trong mùa khô. Nhưng theo Ban Thường
vụ sông Mekong thì cho dù sau khi hoàn tất 3 con đập Manwan, Đại Chiếu sơn -
Dachaoshan và Cảnh hồng - Jinghong thì hiệu quả gia tăng lưu lượng là không
đáng kể - negligible. Cũng vẫn theo các nhà kế hoạch xây đập Vân nam thì vào
năm 2010, khi xây xong hồ chứa mẹ Xiaowan có thể - lại có thể có hiệu quả gia
tăng lưu lượng trong mùa khô tới 50% và khi có con đập Nuozhadu hoàn tất thì
lưu lượng mùa khô dự trù sẽ tăng cao hơn nữa. Nhưng dữ kiện của các cuộc khảo
sát thì rất thô sơ và hiệu quả tích cực nêu ra thì chỉ có "tính chất giai
thoại - anecdotal" trong khi những tác hại của nó ra sao trên hệ sinh thái
động và thực vật trên suốt dòng sông Mekong ra sao thì chưa được biết đến. Đồng
chí giáo sư Wang đặt câu hỏi như một thách đố trước toàn thể hội nghị:
- Vấn đề đặt ra ở đây
như giữa trắng với đen đó là: giữa bảo tồn sinh cảnh với đa dạng của hệ sinh
thái và cải thiện mức sống của cư dân hai bên bờ sông Mekong, thì chọn lựa nào
là đúng?
Khác với cuộc hội thảo ở Úc, Cao tới đây chủ ý là thu thập và lắng nghe thay vì gây không khí tranh luận gay gắt. Người kỹ sư già đơn độc.