Sau chủ nghĩa xã hội, Lào lại đang có nguy cơ trở thành tổn
thất của chủ nghĩa tư bản.
NGÔ THẾ VINH
MỞ LẠI HỒ
SƠ LÀO TRƯỚC CHUYẾN ĐI
Từng bị mang tên là “Xứ
Sở Bị Lãng Quên – Forgotten Country”, gần đây Lào lại đang được biết tới
không chỉ qua Du Lịch Sinh Thái – Ecotour với hơn 600 ngàn du khách /
năm nhưng còn được chú ý nhiều hơn nữa do tin tức từ bên ngoài về những biến động
chánh trị ở Lào. Dĩ nhiên phải từ bên ngoài vì không có tự do báo chí
hay đúng hơn không có sinh hoạt báo chí ở Lào. Hai tờ tuần san / bán tuần san Le
Rénovateur – Đổi Mới [tiếng Pháp] và Vientiane Times – Vạn Tượng Thời
Báo [tiếng Anh] là của Nhà Nước Lào chủ yếu dành cho người nước ngoài.
Bây giờ là tháng 12,
thời điểm tốt về thời tiết để viếng thăm Lào [giữa khoảng tháng 11 tới tháng
3]: sau đó khí hậu quá khô nóng rồi tiếp theo là Mùa Mưa. Nhưng xem ra thời điểm
lúc này lại không tốt về dự báo tình hình chánh trị ở Lào với dồn dập những
tin tức:
- Các vụ nổ bom từ Vạn
Tượng tới Pakse làm rung chuyển nước Lào. Tướng lưu vong Vang Pao người Hmong
phủ nhận trách nhiệm (AFP, 26/07/ 2000).
- Vụ nổi dậy vũ trang
bị giấu nhẹm ở vùng núi non Muong Khoun, Lào (AFP, 04/08/ 2000).
- Tin Bộ trưởng Tài
chánh Khamsay con trai ông Hoàng Đỏ Souvanouvong tỵ nạn chánh trị bị Lào phủ nhận
(AFP, 05/08/ 2000).
- Rồi tiếp theo những
tin như: vụ tấn công biên giới Lào Thái với cờ Hoàng Gia Lào; người Mỹ gốc
Hmong mất tích trên đường tới Lào; người Hmong đốt chợ ở cây số 52 trên quốc lộ
13 phía bắc Vạn Tượng; đoàn xe chở quân đội Cộng sản Việt
- Bà Ngoại trưởng
Albright khẳng định Mỹ không hậu thuẫn phong trào kháng chiến ở Lào, Tòa Đại Sứ
khuyên không nên du lịch đường bộ lên phía bắc Vạn Tượng.
- Rồi là cả một bài viết
dài đọc được trên Internet viết về “Những Biến Chuyển Tại Lào” với đầy bất
ổn.
Chuyến đi của Cao tới
với con Sông Mẹ / Mea Nam Khong [tên Lào Thái của con sông
Từ nước Mỹ ngay sau Lễ
Tạ Ơn – Thanksgiving Day, đang là không khí rộn rã chuẩn bị mừng Giáng Sinh
và đón mừng năm mới 2001, năm đích thực đầu tiên của Thế Kỷ 21. Một ngày trước
chuyến đi, Cao còn nhận được lời khuyên “bảo trọng” của người bạn làm
báo am hiểu tình hình xứ Lào.
TỪ
Thái Lan đang rộn dịp
mùa bầu cử. Trong chánh trị người dân Thái phân hóa nhưng lòng tôn kính của họ
đối với nhà vua luôn luôn là một. Cả nước Thái đang hân hoan làm lễ mừng sinh
nhật thứ 72 của quốc vương Bhumibol. The King’s 72nd Celebration là
dòng chữ có thể đọc được trên tất cả thân tàu của các chuyến bay hãng hàng
không Hoàng Gia Thái.
Tới Bangkok lúc 2 giờ
sáng, phi trường Don Muang vẫn tất bật nhộn nhịp 24 giờ.
Sáng hôm sau bằng chuyến
bay Thai Royal International 747 với các cô tiếp viên đẹp mịn như tơ [Smooth
As Silk, First Time and Every Time] đi Vạn Tượng. Máy bay đầy ắp du
khách, cả những Lào kiều từ Mỹ từ Úc lần đầu tiên về thăm quê hương 25 năm sau.
Chỉ một giờ bay để đặt chân tới phi trường quốc tế Wattay khang trang và xinh xắn,
mới được Nhật Bản xây xong. Không còn những bảng hiệu tuyên truyền kiểu “Nông
Công Binh Đoàn Kết Bảo Vệ Chủ Nghĩa Xã Hội”. Vạn Tượng cuối năm 2000 đã
khác xa với những trang sách của Graham Greene trong Người Mỹ Trầm Lặng
(1955).
Từ những thập niên 30,
để kiện toàn bộ máy thư lại, chánh quyền bảo hộ Pháp đã đưa rất nhiều gia đình
công chức Việt Nam sang Lào, đông tới mức [ngoại trừ kinh đô Luang Prabang] số
người Việt tại các thành phố lớn như Vạn Tượng, Savanakhet, Xieng Khouang,
Pakse đã trở thành đa số. Các bang hội người Hoa là cộng đồng di dân lớn thứ
hai.
Thủ đô Vạn Tượng trên
đà phát triển nhưng vẫn là một thị trấn nhỏ với những ngôi biệt thự cũ thời
Pháp ẩn khuất dưới tàn cây xanh ngày càng ít đi. Sở Ngân Khố cũ trên đường Fa
Ngum chỉ còn bốn bức tường vàng với mái đổ nát, rất tương phản không xa đó là
Tòa Nhà Trắng uy nghi của chủ tịch nhà nước Lào.
Nhưng từ cái nền phẳng
xanh ấy của Vạn Tượng bắt đầu vươn lên những tòa nhà mới cao tầng, các buildings,
nổi bật nhất vẫn là các khách sạn 4 sao hàng trăm buồng, nhìn xuống những đường
phố tấp nập xe cộ, xe gắn máy Honda, xe Tuk Tuk ba bánh, xe hơi nhỏ và cả những
Taxi của công ty Lavi là một liên doanh Lào Việt.
Vội vã với Đổi Mới,
Vạn Tượng từ một thị trấn im ngủ đã như một nàng công chúa choàng thức dậy để
đón những hoàng tử đang đổ tới từ Thái Lan.
Tấp nập nhất là khu
trung tâm quảng trường
MAE
Bây giờ mới là giữa
tháng Chạp – vừa hết Mùa Mưa, chưa vào cao điểm Mùa Khô (khoảng tháng 4 tháng 5
), vậy mà khúc sông Mekong chảy qua Vạn Tượng như đã khô cạn với ngổn ngang những
cồn và bãi. Bên tả ngạn phía Lào, từ lầu ba khách sạn Lane Xang nhìn xuống chỉ
thấy xanh rờn các bãi trồng bắp trồng chuối lan ra tới 1/3 sông trước khi tới
được dòng nước như con sông nhỏ, rồi là cả một giồng cát lớn giữa sông ngăn đôi
với một dòng chảy khác bên hữu ngạn phía Thái Lan.
Đây đâu phải là hình ảnh
đích thực của Con Sông Mekong Dũng Mãnh lớn thứ ba của Châu Á và lớn thứ
11 của thế giới? [như mạch sống của người dân Lào,
Nang Ouane, sinh ra và
lớn lên ở Vạn Tượng. Chị là người có học hiểu biết, ngoài tiếng Lào tiếng Việt
chị còn nói được tiếng Pháp tiếng Anh. Là chuyên viên cao cấp ngành ngân hàng
trong số rất hiếm những người Lào học thức còn ở lại sau ngày đội quân Pathet
Lao từ các khu hang động Sầm Nứa xuống tiếp thu thủ đô Vạn Tượng. Chị vẫn sống
bình dị đời một công chức với tương lai là đàn con 7 đứa trai gái học rất giỏi
đã có bốn đi du học ngoại quốc. Đứa con gái lớn của chị tốt nghiệp ngành điện
toán ở Úc, nay là người sáng lập mạng lưới Internet phát triển rất nhanh trên đất
Lào.
Sáng nay từ nhà trên
đường tới sở làm, Ngân Hàng Ngoại Thương cũng trên đường bờ sông Fa Ngum, Nang
Ouane vận một chiếc váy dệt theo lối y phục cổ truyền của phụ nữ Lào, chị có một
vẻ đẹp hiền thục và giọng nói thật thanh thoát :
- Chỉ mới sáu bảy năm
trở lại đây thôi con sông
Thời điểm chị nói
trùng hợp với năm hoàn tất con đập Man Wan
(1993) cao 35 tầng
trên thượng nguồn – con đập đầu tiên công suất 1500 MW trong dự án một chuỗi 14
con đập bậc thềm khổng lồ Vân Nam của Trung Quốc [chỉ riêng một con đập Man
Wan này cùng thừa đủ để cung cấp điện cho toàn vùng Vân Nam Quế Châu]. Cũng
vào năm đó, một hiện tượng được coi là bất thường khi mực nước con sông Mekong
đột ngột tụt thấp xuống mà không vào Mùa Khô, chỉ lúc đó thì người ta mới biết
là Trung Quốc bắt đầu lấy nước vào hồ chứa con đập Man Wan.
Dòng chảy của con sông
Mekong nơi hạ lưu sẽ ra sao khi cả chuỗi 14 con đập bậc thềm Vân Nam [khởi đầu
7 nay 14] được hoàn tất trong hai thập nhiên đầu của thế kỷ 21. Nước trong các
hồ chứa không chỉ để chạy các turbine mà còn được dùng để tưới cho những
vùng ruộng đất mênh mông vốn khô cằn của Trung Quốc.
Qua Thong Dien, người
tài xế Lào gốc Việt cho biết thêm:
- Em từ vùng giải
phóng Xieng Khouang theo gia đình lên sống ở Vạn Tượng từ 1976. Nhà gần sông tụi
em thường ngày ra chơi. Em nhớ rõ là hồi đó con sông Mekong rất nhiều nước kể cả
Mùa Khô [trong dịp Tết Pimay]; còn Mùa Mưa thì khỏi nói con sông nước chảy mạnh
là thế nào. Nhưng chỉ có năm bảy năm gần đây thôi khúc sông mới cạn như vậy,
bây giờ mới tháng 11 – 12 mà sông đã thiếu nước. Hai mùa mưa nắng thì vẫn thế
mà không biết nước chảy đi đâu hết !
Rồi đưa tay chỉ xuống
những bãi trồng bắp trồng rau dọc theo con đường Fa Ngum trải dài xuống tới mé
sông cạn, Thong Dien tiếp:
- Chỗ ấy trước kia là
sông nước chứ đâu có đất mà trồng trọt và cả cất nhà lên như vậy.
Theo tầm tay Thong
Dien thì dưới những bụi chuối xanh um còn có ẩn hiện cả mấy túp nhà lá, hắn tiếp:
- Đất phù sa quá tốt
nay đem trồng rau trồng bắp hay cả trồng chuối thì cứ gọi là “vô tư”.
Ngữ vựng tiếng Việt của
Cao tuy không gọi là giàu nhưng cũng không thể bảo là nghèo nàn, hai chữ “vô
tư” theo cách dùng của anh tài xế người Lào gốc Việt này rất mới đối với Cao.
Vô tư tự nó có nghĩa tốt, không thiên vị nhưng với Thong Dien thì hẳn phải có một
ý nghĩa rất khác. Từ nay với Cao, Thong Dien sẽ có tên là anh tài xế Vô Tư.
Người Lào và cả nhà nước
Lào hầu như vẫn vô cảm trước hiện tượng một con sông
Không lẽ một khúc sông
Trong trí tưởng Sơn hiện
ra hình ảnh đối nghịch của khúc Sông Tiền hoành tráng đẫm phù sa mênh mông trải
rộng tới hơn 3 km, từ bao thế kỷ vẫn ôm ấp và và không ngừng bồi dưỡng cho hàng
trăm cù lao lớn nhỏ như cù lao Rồng, cù lao Phụng, cù lao Qui và cù lao Thới
Sơn với rượi mát những khu nhà vườn...
Một mai khi cạn nguồn
phù sa và nước ngọt để chỉ còn cường triều nước mặn thì đó sẽ là buổi hoàng hôn
của nền Văn Minh Miệt Vườn. và cũng để rồi sẽ có một ngày nào đó – đây
đó trên khúc sông
Sông kia
giờ đã nên đồng
Bên làm
nhà cửa bên trồng ngô khoai
Vẳng
nghe tiếc ếch bên tai
Giật
mình còn tưởng tiếng ai gọi đò... [Tú
Xương]
CÁ TRÊN
KHÚC SÔNG MẸ
Những ngày ở Vạn Tượng,
buổi sáng sớm mai trời còn mát Cao đã có mặt đi bộ dọc bờ sông
Kể từ 1994 khi có cây
cầu Mittaphap bắc ngang qua sông Mekong, không còn cảnh huyên náo thuyền bè tấp
nập từ Lào với thúng mủng trống trơn trên đường sang bến cảng Nong Khai phía
Thái Lan để khi trở về thì chất đầy hàng hóa từ thời kỳ “Đổi Mới”.
Nay chỉ còn thưa thớt
trên sông những chiếc thuyền chài nhỏ
mà Cao theo dõi từ
sáng sớm cho tới khi vào bờ. Để tận mắt thấy từ trên mỗi chiếc ghe, con cá lớn
nhất lưới được không hơn một bàn tay, phần còn lại là mớ cá vụn. Không ai có
cái xa xỉ thả lại xuống sông những con cá nhỏ ấy để chờ một mẻ lưới lớn hơn ở
mai sau [vì đây là nguồn protein trong ngày của một gia đình ].
Bác ngư dân già vẻ ẩn
nhẫn nói: sông ngày càng cạn và cá thì ít đi.
Nước con sông Mekong vẫn
còn đỏ phù sa nhưng dòng chảy thật chậm. Không có bên lở bên bồi mà chỉ có những
bờ bãi hai bên bờ cứ kéo dài ra. Vậy mà người ta còn đưa xe ủi đất tới đắp cao
thêm bờ đê, không lẽ để ngăn cả chút gió mát từ dòng sông đã mất hết vẻ dũng
mãnh và đang cạn dần.
ĐẬP
Nếu Quốc Tự That
Luong như một biểu tượng cho lịch sử nước Lào thì đập
Là con đập thủy điện đầu
tiên được xây dựng và hoàn tất rất sớm ngay giữa những năm giông bão của cuộc
Chiến Tranh Việt Nam bằng tiền vay của Ngân Hàng Thế Giới và nhiều nước khác. Mỹ
cũng đổ tiền thêm vào giúp Lào sớm hoàn tất con đập để có thêm nguồn điện cung
cấp cho căn cứ không quân chiến lược Udon lúc đó đang nhộn nhịp hoạt động ở
vùng đông bắc Thái.
Năm 1971, đập Nam Ngum
hoàn tất giai đoạn một, đánh dấu một thời điểm lịch sử khi hai vua Lào Savang
Vathana và Thái Adubjadej Bhumidol cùng gặp nhau trên một con phà lộng lẫy
trăng đầy hoa đèn giữa dòng chính sông Mekong “để cùng bấm nút nhấn, cùng một
lúc điện và đôla chảy ngược chiều nhau về hai quốc gia Thái Lào”.
Phải đi suốt 420 Km đường
bộ từ Vạn Tượng tới Luang Prabang, vượt hơn 170 Km đường đèo với núi cao và lũng
sâu, để thấy tính đa dạng các sắc tộc Lào ( Lao Lum – Kinh , Lao
Theung – Thượng , Lao Soung – Núi) và còn thấy được ánh sáng điện từ
con đập Nam Ngum vươn xa tới đâu – tới những thôn bản trên các rẻo cao xa xôi hẻo
lánh nhất.
Ở một chừng mực nào
đó, với từng bước phát triển hài hòa, cùng lúc quan tâm tới bảo vệ sinh cảnh
môi trường, thì không thể phủ nhận được là đập Nam Ngum đã thực sự cải thiện
đem lại ánh sáng cuộc sống văn minh tới người dân Lào.
Với người Lào hiểu biết
tiến bộ, thấy được tiềm năng tài nguyên thiên nhiên của Lào, họ không muốn kìm
hãm đất nước họ mãi dừng lại như “một thứ viện bảo tàng các di tích của thời
kỳ đồ đá đồ đồng” để mua vui cho du khách.
Hồ chứa đập Nam Ngum
trải rộng trên một diện tích hơn 250 km2 (lớn hơn 1/ 3 toàn diện tích đảo quốc
Singapore), như một thắng cảnh thiên nhiên có vẻ đẹp hùng vĩ với cảnh trí núi
non và hàng trăm những hòn đảo lớn nhỏ, tuy không còn thú lớn nhưng vẫn là nơi
trú ngụ của khỉ, chút, các loài chim và rắn nước.
Còn phải kể tới một cảnh
trí lạ mắt khác là vô số những ngọn cây cao hơn 50 mét tua tủa vươn lên khỏi mặt
nước do rừng cây chưa kịp khai quang đã bị dìm sâu dưới đáy hồ. Cây không chỉ
làm rách lưới ngư dân nhưng còn có thể làm vỡ thuyền bè đụng phải khi di chuyển
trên mặt hồ.
Các tay lái gỗ Thái
không chỉ phá những khu rừng mưa ở Lào mà còn thuê toán người nhái với
cưa máy tiếp tục khai thác những cây gỗ quý còn lại dưới hồ. Đám thợ lặn kể lại
rằng họ còn bắt gặp những chiếc xe bò và khung nhà của dân làng Na Bon phải bỏ
lại khi thác nước đổ ập vào thôn bản của họ. Do làm bằng gỗ tốt nên những nông
cụ ấy sẽ còn đó cả trăm năm nhưng ngày một dìm sâu trong lớp chất lắng từ núi
và đảo không ngừng đổ xuống mỗi năm và đang làm cạn hồ.
Nam Ngum trở thành tụ
điểm du lịch hấp dẫn với các quán ăn, với thuyền máy du ngoạn trên hồ. Nơi bờ hồ
phía nam, nhóm doanh nhân Mã Lai có kế hoạch đầu tư mở khách sạn 4 sao Dan
Savanh Nam Ngum Resort 200 buồng, với bãi tắm, sân golf và cả Sòng-Bài-Sinh-Thái
/ Eco-Casino _ thêm một hình thức đĩ điếm hóa / prostitution từ “sinh
thái” của đám con buôn.
Không phải là vô lý
khi gặp một giáo sư đại học Stanford đang viếng thăm Lào đã có nhận xét và phát
biểu: – Đến một lúc nào đó người dân Lào trở thành “công dân hạng hai –
second class citizen” ngay trên đất nước họ.
Cá trong hồ là nguồn lợi
tức cho ngót 4 ngàn ngư dân quanh vùng với lượng cá đánh được trước đây lên tới
850 ngàn tấn mỗi năm nhưng cá ngày càng ít đi do lối đánh cá “lùng và diệt” bất
kể cá lớn nhỏ với lưới, súng hơi và cả điện xoẹt.
Để bù lại, người ta bắt
đầu trồng thêm chuối trên các đảo: những trái chuối ngự vàng óng thơm ngon bán
rẻ cho khách không phải từng nải mà là từng buồng. Buổi sáng khi ghe chài ra hồ
cũng là lúc mấy chiếc ghe khác từ ngoài đảo đưa chuối vào bờ.
Cũng chẳng thể ngờ rằng
ngay từ 1975 người Cộng Sản Lào đã có “vận dụng sáng tạo” là dùng hai đảo
lớn giữa biển hồ để biến thành “trại lao cải – reeducation camp” cho những
thành phần xã hội mà họ gọi là “cặn bã của tư bản” bao gồm gái điếm, trộm
cắp, thiếu niên du đãng... có lẫn tù chánh trị hay không trong đám tù hình sự
đó thì chỉ có chính nạn nhân mới tự biết.
Ngồi trên chiếc tàu sắt
thô sơ chạy bằng máy dầu cặn, vỏ tàu sắt thì vẫn an toàn hơn tàu gỗ khi chọn đi
vào vùng hồ còn tua tủa những ngọn cây gỗ trắc _ [cứ như trận địa Bạch Đằng
Giang của Ngô Quyền đánh quân
Tenoi Laxami là tài
công cũng là chủ tàu, vẻ hiền lành như mọi người dân Lào. Tuổi chỉ mới ngoài 30
nên khi các kỹ sư Nhật Bản bắt đầu tới khảo sát khu xây đập
Với số câu tiếng Lào mới
học chỉ đủ cho xã giao du lịch nhưng Cao có thêm được Thong Dien, tài xế người
Lào gốc Việt đã rất hoạt bát thông dịch. Vượt được hàng rào ngôn ngữ rồi thì
Cao cũng có nhiều điều để giúp Laxami và Thong Dien hiểu thêm về lịch sử những
giai đoạn hình thành con đập
Buổi sáng 9 giờ, trên
mặt hồ phía tây vẫn phủ dầy một lớp sương mù. Giờ này thì Tây ba lô – những con
cò ăn đêm ấy, chắc còn đang ngủ. Quán
Thong Dien kêu ly cà
phê sữa nóng – kafeh hawn”, riêng Cao thì kêu ly “kafeh dam baw sai
nâm tan – cà phê đen không đường”. Bánh mì baguette, cà phê sữa do người
Pháp du nhập nay trở thành rất phổ biến và được mọi người dân cả ba nước Đông Dương
ưa chuộng.
Một nhà thủy tạ trắng
2 tầng vươn lên giữa hồ, nơi để du khách có tầm nhìn toàn cảnh con đập và đứng
chụp hình. Laxami nói:
- Nhà thủy tạ ấy vốn
cao 3 tầng nhưng nay chỉ còn 2 do mực nước hồ dâng cao, chỉ mới đây thôi.
Cao chợt hiểu rằng từ
1971, sau ngót 30 năm một phần hồ bị chất lắng từ núi đổ xuống làm cho cạn, cộng
thêm với kế hoạch tăng công suất đập thủy điện Nam Ngum từ 30 tới 150 MW nên mực
nước trong hồ dâng cao hơn.
Thấp thoáng từ xa là
những chiếc ghe chài. Họ ra hồ từ sáng sớm. Laxami nói:
- Số cá đánh được ngày
càng ít đi. Cách đây mấy năm, công chúa Thái Lan Maha Chakri Sirindhorn
có tới đây làm lễ thả xuống hồ hơn một trăm con cá Pla Beuk [loại catfish khổng
lồ hiếm quý của sông Mekong, được các nhà ngư học Thái gây giống nhân tạo]
nhưng cho tới nay chưa ngư dân Lào nào lưới được một con cá Pla Beuk trong hồ.
Là loại cá của sông
sâu với dòng chảy, mỗi năm vượt hàng ngàn dặm lên thượng nguồn để đẻ trứng, nay
đem thả trong hồ liệu có bao nhiêu con cá Pla Beuk trong số đó còn sống sót?
Tàu chậm lại để tiến gần
tới một ghe nhỏ của cặp vợ chồng ngư dân già. Mươi con cá mỏng manh bằng lòng
bàn tay mới lưới được nằm phơi bụng trong lòng thuyền. Laxami bảo nếu đem mớ cá
ấy ra chợ bán cũng được 7000 kip – chưa tới một đôla nhưng đủ cho hai vợ chồng
sống qua ngày với bữa ăn chủ yếu là một trõ xôi nếp với muối ớt đâm Padaek.
- Nghe nói mấy tháng nữa
nhà nước ra luật cấm đánh cá bằng lưới mắt nhỏ và điện xoẹt để bảo về nguồn cá
trong hồ.
Ra luật và thi hành vẫn
còn là một khoảng cách đại dương trên xứ Lào [cấm thuốc phiện, cấm phá rừng, bảo
vệ nguồn cá...].
Với Laxami thì cái gì
thuộc hồ
- Đó là Pu Mụt - núi tối, do núi luôn luôn có màu tối sẫm
cho dù ngày nắng, đó như trạm dự báo thời tiết cho ngư dân đi hồ: mưa gió hay
bão táp bao giờ cũng đến trước với rặng núi tối, tới trước rất lâu trước khi
lan ra khắp mặt hồ.
Laxami tiếp:
- Ngày gió lớn, sóng
trên hồ cao tới hơn 1 mét đủ để lật ghe thuyền nhỏ, đã có một ngư nhân gốc Việt,
ông Trần cách đây ít lâu bị lật ghe chết mất vợ và con, sau đó ông ta bỏ nghề về
sống ở Vạn Tượng nhưng thỉnh thoảng vẫn trở lại thăm.
Rời dãy núi tối, con
tàu đi qua những đảo lớn nhỏ với những những cái tên thơ mộng khác: Pu
Padang Nang Non / cô gái đang ngủ, Pu Kao Nang / núi chín cô, Pu
Eng / rặng núi cong và Pu Huot / núi trõ xôi...
Nhà khách Xantiphap
– Hòa Bình, là một khu nhà gỗ trên đảo dành cho khách du lịch có thú quạnh
hiu chọn qua đêm giữa cái mênh mông của biển hồ.
Laxami đã không tìm được
một cái tên tượng hình thơ mộng nào cho hai hòn đảo có trại cải tạo: Đỏn
Thao [đảo chàng] và Đỏn Nang [đảo nàng] – như một thứ ổ tội ác - Lao
Sodom, với cả đồn công an trên đó.
- Nghe nói trên đó có
giam cả viên chức ngụy?
Lớn lên từ Vùng giải
phóng Cánh Đồng Chum, cách mạng và ngụy là từ ngữ quen thuộc củaThong
Dien. Laxami trả lời thật đôn hậu:
- Ngụy hay không nhưng
đã là người tốt thì giống nhau!
Một dân tộc Lào nổi tiếng
hiền lành như vậy mà đã dứt chế độ quân chủ của họ với vua, hoàng hậu và hoàng
thái tử trong một trại cải tạo nơi vùng hang động Sầm Nứa.
Trở lại với con đập
Nam Ngum, đã 30 năm rồi, người dân nghĩ sao về con đập?
Laxami phát biểu giản
dị và công bằng:
- Chẳng thể nào vui được
nếu là dân làng Na Bon mất hết nhà cửa ruộng vườn quê cha đất tổ của họ. Nhưng
nói chung dân trong vùng được hưởng tiện nghi có điện, hồ có cá, thêm lợi tức
do du khách đem tới và hàng ngày gặp gỡ, chúng tôi cũng được tiếp xúc với tiến
bộ và văn minh.
Nhưng rồi Laxami hiểu
rằng đến một ngày nào đó hồ
- Các ông già bà cả
thì còn sợ rằng làm con đập như vậy là xúc phạm tới thần linh [phi] có
thể bị trừng phạt.
Laxami muốn nói tới một
trận động đất với cả cơn hồng thủy sẽ cuốn trôi hết làng mạc và dân cư
trong vùng.
Tin hay không tin ở thần
linh thì “động đất do hồ chứa – reservoir triggered seismicity” cũng
không phải là không có cơ sở khoa học.
TỪ
Sang đầu thế kỷ 21,
theo Bộ Điện Lực Lào thì vẫn còn 19 huyện trong tổng số 121 huyện trên toàn quốc
phải sống trong cảnh không điện. Đó là những làng mạc xa xôi hẻo lánh gần biên
giới, giao thông khó khăn nên dân chúng vẫn phải sống trong cảnh tối tăm cho dù
Lào là nước xuất cảng điện sang các nước láng giềng.
Là một xứ sở núi non,
ngoài con sông Mekong vẫn được coi là dũng mãnh với các phụ lưu, Lào còn có vô
số những con sông nhỏ; do đó Phân Bộ Điện Lực Lào đang có kế hoạch phát triển
thêm các đập thủy điện bỏ túi trên những khúc sông nhỏ nhằm đem lại tiện
nghi ánh sáng cho người dân Lào.
Từ 1975 nhà nước Lào
đã sở hữu 3 đập thủy điện: Nam Ngum 30 MW thuộc tỉnh Vạn Tượng, Nam Dong 1 MW tỉnh
Luang Prabang và Sélabam 2 MW tỉnh Champassak. Nguồn thủy điện ấy chủ yếu chỉ để
phục vụ các thành phố lớn.
Chánh phủ Lào đã vay
thêm ngoại tệ để tăng công suất cho các nhà máy thủy điện đã có sẵn và xây thêm
con 2 đập mới. Cho tới năm 2000, Công Ty Điện Lực Công Cộng Lào đã có 5 đập thủy
điện với công suất tổng cộng lên tới 270 MW. Đập Nam Ngum tăng từ 30 tới 150
MW, đập Selabam từ 2 tới 5 MW, riêng đập
Dĩ nhiên trên đất nước
Lào còn những đập thủy điện lớn khác như : Houay Ho 150 MW, Nam Theun Hinboun
210 MW... nhưng là của công ty ngoại quốc hay liên doanh với chánh phủ Lào dưới
dạng BOOT (Build / xây, Own / sở hữu, Operate/ khai thác, và Transfer
/ chuyển nhượng).
Trong mấy năm qua Lào
đã xuất cảng 644 triệu KWH sang các nước láng giềng Thái Lan và Việt Nam nhưng
vẫn phải nhập cảng 163 triệu KWH cho các vùng xa xôi gần biên giới do địa hình
khó khăn để thiết lập đường dây cáp cao thế vận chuyển điện. Như điện tỉnh Sầm
Nứa là từ con đập thủy điện Hòa Bình.
Phải kêu gọi dân chúng
Lào tiết kiệm điện để xuất cảng vẫn là một khẩu hiệu trên một đất nước được mệnh
danh là “xứ
160 KM ĐƯỜNG
BỘ LÊN VANG VIENG
Rời đập Nam Ngum theo
đường số 5 ra quốc lộ 13, cảnh trí hai bên bờ sông một màu xanh tươi bát ngát.
Hai bên đường rải rác những căn nhà gạch mới – không còn là nhà sàn, đang được
xây cất, do tiền từ ngoại quốc gửi về. Thong Dien chỉ mấy con trâu đang lội qua
sông, nói:
- Những con trâu mập
thế kia mà sao xuống nước vẫn cứ nổi, em từng chăn trâu và để trâu lội qua sông
cứ gọi là “vô tư”...
Đến đây thì chữ vô tư
lại có nghĩa khác, của một trạng từ . Đi một ngày đàng học một sàng khôn. Ngữ vựng
tiếng Việt của Cao hẳn được giàu thêm qua một chuyến đi Lào.
Đường lên Vang Vieng,
cảnh rất thường gặp là mấy cô thiếu nữ Lào xinh đẹp bận váy thay vì Jean chạy
xe Honda, thỉnh thoảng còn gặp một đầu máy kéo chở đầy người đi chợ như một
phương tiện giao thông khác của người dân Lào – cảnh tượng giống như ở Vân Nam.
Heo, gà vịt ngan, kể cả
gà tây turkeys với mào đỏ rực được thả chạy rong trên đường.
Thong Dien tiếp:
- Trâu bò ở đây mập mạp
khỏe mạnh lại rất ít phải lao động, cũng nhàn nhã như người dân Lào, rơm cỏ lại
nhiều cứ gọi là ăn uống “vô tư”.
Nếu bánh mì baguette
với cà phê sữa đặc như dấu ấn ảnh hưởng của văn hóaPháp thì hẳn những chú
gà tây turkeys sống sót trong dịp lễ Thanksgiving trước đây nơi
Cây Số Sáu [Six Clicks City] có lẽ là di sản duy nhất tốt đẹp ngoài rất
nhiều bom đạn chưa nổ mà người Mỹ còn để lại trên xứ Lào.
Trên khúc đường đèo đầy
nắng gió, thỉnh thoảng lại gặp mấy cô gái Hmong rất trẻ mà đã làm mẹ với địu
con trên lưng. Những đứa trẻ nhỏ xíu thiếu cân ấy nếu sống sót qua được 5 tuổi
giữa thiên nhiên khắc nghiệt, chúng sẽ rất sớm trở thành những chiến sĩ của rừng
xanh. Dưới trướng của ông tướng Vang Pao, giữa cuộc Chiến Tranh Việt Nam đã
không thiếu những tay súng Hmong còn ở tuổi vị thành niên nhưng rất can trường
xông tới phía trước làm bia đỡ đạn để rồi họ cũng bị người Mỹ bỏ rơi lại phía
sau trên những Núi Đồi Bi Thảm.
Trên một thửa ruộng
trơ gốc dạ gần chân núi là cảnh mấy nông dân Lào đang dùng đầu máy để cầy lật
những luống đất. Sau điện khí hóa với các đập thủy điện, bước đầu kỹ nghệ hóa với
nhà máy xi măng, nhà máy Pepsi và Bia Lào (rất nổi tiếng) nay tới bước cơ giới
hóa nông nghiệp là nét phát triển mới của xứ Lào.
Vang Vieng, vốn là một
thị trấn rất nhỏ vùng cao nằm phía bờ đông của con sông Nam Xong với phía tây
là rặng núi đá chập chùng như một bức tường thành có nhiều hang động và đang trở
thành một tụ điểm càng ngày càng thu hút nhiều du khách. Dân trong vùng chủ yếu
là người Hmong, người Yao. Nguyên là một địa danh nổi tiếng trong thời kỳ Chiến
Tranh Việt Nam, với một đường bay ngắn STOL (Short Takeoff and
Landing) đã từng hoạt động tấp nập trong cuộc chiến tranh bí mật của CIA ở
Lào, được biết tới với cái tên Lima Site 6. Nay vẫn còn đó một phi đạo
trống trải với các bồn xăng bỏ hoang phế .
Vang Vieng mùa này
đang tấp nập du khách, họ tới đây để leo núi thăm hang Tham Cheng, rồi tắm suối,
bơi sông, chèo thuyền và cả thuốc phiện hút rất dễ kiếm trong các thôn bản người
Hmong với giá thật rẻ. Những cô gái Lào bụi đời cặp đôi với các ông Tây ba lô
không còn là cảnh hiếm thấy. Gần khu chợ, đã kịp thời mọc lên vô số những nhà
khách guesthouses rẻ tiền từ 1 đô la một đêm. Nhưng cũng không thiếu khu
nghỉ mát sang trọng Vang Vieng Resort với bungalows kiểu Anh chủ
yếu phục vụ những doanh nhân Tàu Đài Loan Hong Kong Singapore đang kiếm tiền
như nước trên đất Lào.
Cả một dòng suối trong
như thủy tinh chảy ra từ chân ngọn núi đá, nơi lý tưởng để thả mình vào thư giãn.
Nhìn từ xa con sông Nam Xong thì vẫn cứ là một màu trong xanh và lung linh
trong ánh nắng. Một đất nước chỉ bằng 1/3 diện tích bang Texas, không chỉ với nạn
phá rừng tự sát và khai thác thủy điện khắp nơi, rồi ra với ngót 1 triệu du
khách mỗi năm trong thập niên tới, thì mọi con suối mọi dòng sông và sinh cảnh
thiên nhiên núi non vốn trinh nguyên của Lào sẽ mau chóng trở thành quá khứ. Giống
như Việt Nam, Lào đang Đổi Mới với cái giá rất cao phải trả về môi sinh
cho các thế hệ tương lai.
Không chỉ ở Vạn Tượng
hay Luang Prabang , ngay tại thị trấn rất nhỏ Vang Vieng này, các quán Café
Internet lúc nào cũng đông khách ngoại quốc. Quản lý mạng lưới Internet này
là đám thanh niên sinh viên Lào rất năng động và nói được tiếng Anh.
Tim tên người Mỹ gốc
San Francisco, được giới thiệu như một “nhà văn – writer” làm “part
time” trong 1 quán Café Internet đã nói với Cao:
- Thật hết sức ngạc
nhiên [amazing – chữ của Tim] chỉ mới 2 năm trước đây thôi, Internet còn
bị coi là illegal ở Lào, vậy mà bây giờ thì Café Internet tự do mọc ra
khắp nơi.
Vào một quán Internet
như vậy với cà phê miễn phí, lên lưới tính theo giờ giá rất phải chăng
[rẻ hơn cả ở Mỹ], lại có post cards đẹp với tem hộp thư gửi tại chỗ và
những chiếc T-Shirt với hàng chữ LaoPDR.com.
Từ nay nước Cộng Hòa
Dân Chủ Nhân Dân Lào – Lao People’s Democratic Republic đã có một địa chỉ
trên thế giới ảo – virtual world để bước vào Thế Kỷ 21 – Thế Kỷ Toàn Cầu
Hóa.
LUANG PRABANG CON ĐƯỜNG
VƯƠNG GIAÛ
Từ Kasi cũng theo quốc
lộ 13 về hướng bắc là hơn 170 Km đường đèo hẹp dốc và ngoằn ngoèo, cũng để thấy
được đủ cảnh trí của núi cao và lũng sâu.
Vào đầu thập niên 40,
người Pháp bước đầu hoàn tất con đường nối Vạn Tượng với cố đô Luang Prabang [Old
Royal Route] nhưng sau đó thì bị hư hại hoàn toàn trong thời gian chiến
tranh, đến thập niên 60 được Mỹ sửa chữa lại nhưng sau 75 lại bị đứt đoạn hư hỏng.
Phải mãi đến năm 1996,
với sự giúp đỡ của Việt Nam đoạn đường này mới được phục hồi sau rất nhiều gian
khổ của những toán công nhân làm đường Việt Nam và cả cái giá cao phải trả về
nhân mạng (ít nhất có khoảng 20 người bị phiến quân phục kích giết, chưa kể số
tai nạn lao động).
Ngày nay để đi từ Vạn
Tượng tới Luang Prabang nếu là một chuyến đi suông sẻ chỉ trong một ngày
thay vì ba ngày đường như trước kia.
Cũng vẫn quốc lộ 13,
khúc từ Luang Prabang tới Côn Minh lại do các toán công binh cầu đường Trung Quốc
đảm trách. Như ảnh hưởng “vùng da beo”, Lào được giúp đỡ từ nhiều quốc
gia nhưng đáng kể nhất là Việt
Tưởng cũng nên mở một
dấu ngoặc về địa danh “Cây Số 6” – được biết với cái tên “Six Klicks City” giữa
cuộc Chiến Tranh Việt Nam, là khu riêng biệt của người Mỹ như một ốc đảo – với
những bungalows nhà ở, trường học, hồ bơi, sân quần vợt, rạp chiếu bóng, quán
ăn, tiệm rượu và cả phòng tắm hơi. Dĩ nhiên trong vòng rào kẽm gai kiên cố ấy
có cơ quan USAID, tòa đại sứ Mỹ như một trung tâm quyền lực và cả một phân bộ
CIA điều khiển cuộc chiến tranh bí mật ở Lào. Một nước Lào – như Bernard Fall
nhận định, đã không được coi là một thực thể địa dư chủng tộc hay xã hội mà thuần
chỉ là một tiện nghi chánh trị.
Sau 1975 không còn
người Mỹ, thì cũng chính nơi đây trở thành tổng hành dinh của chủ tịch Kaysone
Phomvihane cho tới ngày ông mất 1992 và nay là Viện Bảo Tàng.
Ông Hoàng Đỏ
Souvanouvong được biết tới nhiều hơn nhưng người thực sự tổ chức đảng Cộng Sản
Pathet Lào là Kaysone Phomvihane, xuất thân trường đại học Luật Khoa Hà Nội từ
1942, đã khéo léo lãnh đạo đảng Cộng Sản Lào trong suốt hơn 40 năm qua hai cuộc
kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cho tới khi thống nhất toàn nước Lào 1975.
Ngày khánh thành viện Bảo Tàng mang tên ông, 13/12/200, trên tờ Le Renovateur
đã vinh danh ông là Chiến Sĩ Nhân Dân mà người dân Lào sẽ không bao giờ quên: “Kaysone
Phomvihane, le soldat du peuple. Nous ne t’oublierons jamais !”
Đoạn quốc lộ do Việt
Cách đây không lâu,
Luang Prabang đã bị đặt trong tình trạng giới nghiêm do vụ một sĩ quan Hmong nổi
loạn bắn chết cảnh sát, viên chức nhà nước và cả phục kích giết các công nhân
làm đường Việt Nam.
Có nhiều giả thiết về
một biến cố nhất thời như vậy. Bên ngoài thì nhìn như dấu hiệu lớn mạnh của
phong trào chống Cộng mà người Hmong là lực lượng chủ chốt. Phía nhà nước Lào
thì giải thích đây chỉ là phản ứng riêng lẻ của một sĩ quan bất mãn bị giải ngũ
mà trợ cấp hưu bổng thì quá ít oi. Thêm cách giải thích khác của chánh quyền Vạn
Tượng là đổ lỗi cho “bọn xấu” gây ra. Nguyên nhân gì đi nữa thì cũng đã có đổ
máu – có máu của cả người Việt.
Không ai có thể đoan
chắc điều gì khi chọn di chuyển trên Con Đường Vương Giả ấy. Làm sao mà
không lên ruột khi giữa những đoạn đèo cao heo hút ấy thỉnh thoảng lại xuất hiện
mấy người lính da cháy nắng đen đủi ăn mặc tùy tiện với súng AK hay súng kíp,
chẳng biết thuộc phe nào làm dấu vẫy gọi cho xe dừng lại. Chuyện gì đây, chỉ để
xin thuốc hút, đòi tiền mãi lộ hay còn đi xa hơn nữa. Cái gì xảy ra lúc ấy thì
cũng dễ dàng ngụy trang như một tai nạn xe lật đèo và bao giờ có người biết tới
thì cũng khó mà nói trước.
Cho dù viên sĩ quan
Hmong ấy đã bị bắt, đi tù cải tạo ở đâu thì không ai biết nhưng các vụ tấn công
lẻ tẻ trên con đường ấy vẫn cứ xảy ra, dư luận thì cho rằng có thể vẫn do số
người Hmong có vũ trang được CIA bí mật hỗ trợ trong cuộc chiến tranh Việt Nam
có liên can.
Chiếc xe vẫn ngon trớn
đổ dốc , đang nơi một khúc quặt với cả khối đá tảng che khuất phía trước thì gặp
mấy người lính có đeo súng AK và cả M16 vẫy chặn, vẫn tươi cười đưa tay vẫy gọi
nhưng đồng thời tài xế Vô Tư lại nhấn lút ga cho xe chạy luôn. Đoạn đường bỏ lại
phía sau vẫn yên tĩnh. Quyết định nào là đúng? Không bao giờ có được câu trả lời
dứt khoát. Cao thì nghĩ tới sự may mắn. Tỏ vẻ quá quen thuộc trên đoạn đường
đèo này, tài xế Vô Tư nói:
- Em quên mua thuốc lá
để trong xe, có dừng lại cũng chẳng có gì nộp cho mấy ông ấy.
Rõ ràng Vô Tư muốn trấn
an Cao rằng vụ chặn xe kia đơn giản chỉ là để xin thuốc hút. Thì cứ tin là như
vậy và Cao thì không muốn là một Bernard Fall thứ hai, ngã xuống không
phải trên Con Đường Phố Buồn tênh / Street Without Joy ở Việt Nam mà
lại là trên Con Đường Vương Giả của xứ Lào được coi là đang trong thời
bình.
Đặt chân tới Luang
Prabang Cao mới được cho biết là một lầm lẫn khi xe lên đèo vào sẩm tối, trở
thành mục tiêu rất dễ bị theo dõi bằng đèn. Rút kinh nghiệm bằng chuyến trở về
khởi hành thật sớm nhưng còn tệ hại hơn, xe lại phải đổ đèo thật chậm cũng với
đèn nhưng trong một biển dày đặc sương mù với tầm nhìn không xa hơn 3 mét.
Nếu không mất an ninh
thì Con Đường Vương Giả ấy sẽ là đoạn đường ngoạn cảnh – scenic route
tuyệt đẹp của đất nước Lào. Đâu có thua gì cảnh trí tuyệt vời của con đường Đèo
Hải Vân từ Đà Nẵng ra Huế mà Paul Théroux từng đánh giá là đẹp nhất thế giới.
VISIT
Một đất nước bao gồm
nhiều sắc tộc, lại giàu tính lịch sử văn hóa và nghệ thuật, cộng thêm với cảnh
trí thiên nhiên nhiều núi non, rất giàu những ngọn suối và cả con sông Mekong vốn
dũng mãnh như mạch sống của đất nước Lào.
Du lịch sinh thái –
Ecotour trở nên hấp dẫn và đang nhanh chóng
phát triển thành kỹ nghệ tạo sức bật cho nền kinh tế Lào. Thay cho chánh sách
đóng cửa, quyết nghị của Đại Hội 4 Đảng Cách Mạng Nhân Dân Lào là cả một bước
ngoặt: “Du lịch là nguồn lợi tức và là thành tố quan trọng để mở mang xứ sở
và được coi là một trong tám chương trình phát triển ưu tiên của Lào”.
Nha Du Lịch Quốc Gia
NTA (National Tourism Authority) là thành viên của Tổ Chức Du Lịch Thế Giới WTO
và Tổ Chức Du Lịch Á Châu Thái Bình Dương PATA (Pacific-Asia Tourism
Association) được thành lập cùng với mạng lưới du lịch địa phương.
Từ thập niên 90, ngân
sách của nhà nước và tiền của doanh nhân ngoại quốc đầu tư đã lên tới con số
hơn 180 triệu đôla để xây dựng các tiện nghi phục vụ du lịch. Hơn 300 hướng dẫn
viên du lịch và cả cảnh sát du lịch [Tourism Police] được đào tạo. Đặc biệt là
kế hoạch kết hợp du lịch trong Lưu Vực Lớn Sông Mekong GMS / Greater Mekong Subregion
. Số buồng khách sạn và nhà khách lên tới 5500 buồng và 11 cửa khẩu được mở ra
cho khách du lịch vào Lào trong số đó có 3 nơi du khách có thể lấy visas khi tới
nơi (visas on arrival).
Ngoài cố đô Luang
Prabang đã được UNESCO xếp vào Khu Di Sản Thế Giới / World Heritage Site, Lào
còn rất giàu những di tích và thắng cảnh, cả những chương trình du ngoạn chèo
thuyền trên sông Ou, sông Ngum và đi xuyên rừng (hiking) ở Sepien tỉnh
Champassak rất hấp dẫn du khách.
Đã có những trang nhà
Web Page quảng cáo du lịch Lào. Các sắc tộc thiểu số rất tích cực tham gia Năm
Du Lịch Lào với tổ chức những ngày lễ hội truyền thống với các vũ điệu và
trang phục đầy màu sắc: hội tưới nước Pimay đầu năm ở Luang Prabang, lễ hội
That Luang ở Vạn Tượng, That Inhang ở Savanakhet, Wat Phou ở Champassak, các
ngày hội pháo bông / rocket festivals trên khắp nước Lào...
Vài con số dễ nể về Du
Lịch Lào:
Năm 1991, chỉ có 37
000 du khách đem lại 2.25 triệu đôla.
Năm 1999, số du khách
tăng lên gần 20 lần thu nhập lên tới ngót 100 triệu đôla, số ngoại tệ thật đáng
kể cho ngân sách luôn luôn thiếu hụt của đất nước Lào.
Khi mà số du khách có
triển vọng lên tới con số một triệu trong thập niên đầu của thế kỷ 21, thì nét
quyến rũ của Lào như “một xứ sở của thiên nhiên nguyên vẹn nhất Đông
MỘT NỀN Y TẾ
THÔ SƠ CỦA LÀO
Cho dù Bộ Y Tế Lào có
được một tòa nhà mới uy nghi trên đường Samsenthai, nền y tế Lào với rất nhiều
khẩu hiệu vẫn cứ rất là thô sơ sau 25 năm tiến lên Chủ Nghĩa Xã Hội.
Số tử vong trẻ em vẫn
rất cao, tuổi thọ trung bình của người dân Lào rất thấp ngay như so với các quốc
gia láng giềng.
Mahosot vẫn là bệnh viện
chính của Vạn Tượng, cũ kỹ và thô sơ. Bệnh viện Settathirat do Nhật giúp xây và
trang bị thì chưa biết bao giờ hoàn tất. Các bệnh viện tuyến tỉnh và huyện thì
lại càng thô sơ hơn nữa: bệnh nhiễm như lao phổi nằm chung với các bệnh tiêu
hóa không làm ai thắt mắc.
Cả nước Lào với dân số
hơn 5 triệu, chỉ gồm 1800 bác sĩ, với một số rất ít được tu nghiệp ở nước
ngoài. Lương một bác sĩ sau 7 năm học khoảng 150 đôla / năm, chỉ đủ tiền xe di
chuyển nếu phải bổ nhiệm về làm ở một nhà thương tỉnh hay huyện xa nhà.
Doanh nhân ngoại quốc,
du khách và người Lào có tiền, khi có bệnh thì được chuyển qua Thái Lan. Một bệnh
viện tỉnh ở Thái như Udon cách bên kia cầu Mittaphap 50 km vẫn có tiêu chuẩn
hơn về mọi phương diện so với bệnh viện đại học Mahosot của thủ đô Vạn Tượng.
Lào đang theo bước
Thái Lan, phát triển du lịch bằng mọi giá: chuyển từ Du Lịch Xanh – Ecotour sang
Du Lịch Đen –
Tour & Sextour. Bệnh hoa liễu khá phổ biến ở Lào, số các cô gái quê nhiễm HIV ngày một
gia tăng. Hiểm họa dịch AIDS là có thật, sách hướng dẫn du lịch khuyên khách tới
Lào luôn luôn mang theo “condom” từ nhà thay vì dùng bọc cao su “made
in
Vì thiếu phương tiện
phát hiện nên những con số thống kê nhiễm HIV ở Lào không hề phản ánh thực trạng.
Qua cuộc khảo sát năm 1993 (vào thời điểm chỉ mới có 102 ngàn du khách/ năm)
thì đã có 0.8% số người hiến máu nhiễm HIV; đến năm 1999 số du khách đã tăng
lên gấp 6 lần – trong đó có rất nhiều Tây ba lô đi tìm hút thuốc phiện và các
cô gái AIDS-free ở Lào, thì dịch HIV có triển vọng sẽ tăng theo cấp số
nhân.
Khu Bệnh Nhiễm quá thô sơ và nghèo nàn của bệnh viện Mahosot vẫn với tấm bảng hiệu cũ
kỹ bằng tiếng Pháp “Service des Maladies Infectieuses et Médecine Tropicale ”,
đất nước Lào quả thật chưa hề được chuẩn bị để đương đầu với trận dịch HIV/AIDS
do các ông Tây ba lô đang truyền sang các cô gái Lào.
MƯỜNG LUÔNG
KHU DI SẢN THẾ GIỚI
Lầu vua thu
bóng nhỏ
Chùa bụt
lạnh hơi sương (Vân Đài 1942)
Cho dù đã được UNESCO
chọn là Khu Di Sản Thế Giới nhưng cố đô Luang Prabang [Mường Luông] lại
đang có những đổi thay thật mau chóng. Nhà khách, quán ăn mọc khắp nơi, thực
đơn luôn luôn có phần tiếng Anh và không làm ai ngạc nhiên khi một quán ăn bình
dân khác có cả thực đơn tiếng Do Thái. Trở lại thăm Hoàng Cung vẫn trên
con đường Phothisarat, nay đã trở thành Viện Bảo Tàng Quốc Gia nhưng
bên trong thì ngày càng trống trải. Nhiều kỷ vật của các nguyên thủ quốc gia tặng
nhà vua như khẩu súng săn với báng nạm ngọc của Leonid Brezhnev, bộ đồ trà của
Mao Trạch Đông ... vốn được trưng bày nơi phòng khách thì nay đã biến mất,
hỏi nhân viên hướng dẫn thì không có câu trả lời ngoài một nụ cười hiền. Chỉ có
bức tranh tường / mural của họa sĩ Pháp Alex de Fautereau với chủ đề Một
Ngày Luang Prabang nơi Phòng Khách Sứ Thần chẳng thể gỡ đi đem bán thì vẫn
nguyên vẹn.
Có thêm mấy chiếc Trống
Đồng tuổi từ 600 tới 1000 năm tìm thấy được ở Bắc Làó. Giữa mặt trống đồng
là hình mặt trời tỏa sáng, trang trí vòng quanh là các hình cá, hoa và chim.
Hình trạm nổi những con ếch bên rìa trống đồng tượng trưng cho Mùa Mưa. Tất cả
những hình ảnh ấy kết hợp hài hòa như biểu tượng cho “sự sống, đất đai màu mỡ
và sự phồn vinh”.
Không xa Hoàng Cung
về phía bắc trên đường bờ sông Manthatoulat là con sông Mekong tuy chưa phải
Mùa Khô mà đã co thắt lại như một con sông nhỏ. Các vườn rau nơi mé sông ngày một
mở rộng và mực nước thì cứ lùi dần. “Sự sống, đất đai màu mỡ và sự phồn
vinh” ấy rồi ra sẽ trở thành quá khứ chỉ có trên mặt trống đồng.
Không có ai thắc mắc về hiện tượng con sông đang cạn dòng ấy. Nhưng Cao thì hiểu
rằng chỉ cách đó vài trăm cây số về phía bắc mấy con đập bậc thềm Manwan, Đại
Chiếu Sơn [Dachaosan], Cảnh Hồng [Jinghong] và sắp tới là con đập mẹ Xiao
Wan... trong chuỗi 8 con đập khổng lồ Vân Nam đã bắt đầu ảnh hưởng làm tụt thấp
mực nước của con sông Mekong và ngăn chặn phù sa xuống hạ nguồn.
Con sông
TỪ TÂY BA
LÔ TỚI HENRI MOUHOT (1826 – 1861)
Henri Mouhot là một
cái tên gần như xa lạ với đa số cư dân Lào bây giờ. Cho dù là người Pháp đầu
tiên tới kinh đô Luang Prabang nhưng tên tuổi Mouhot lại được biết đến như người
tái phát hiện khu đền đài
Tuy không phải là người
Tây Phương đầu tiên tới Angkor, nhưng do những trang bút ký hấp dẫn và lôi cuốn
được in ra 3 năm sau khi ông chết, khiến tên tuổi Mouhot gắn liền với khu đền
đài Angkor. Mouhot cũng là nguồn cảm hứng cho văn nghệ sĩ sáng tác thời đó, điển
hình là sự ra đời của các tác phẩm như The Governess of the King and I của
Anna Leonowens 1870.
Gốc người Pháp nhưng
Mouhot đã gặp phải sự thờ ơ của đồng hương. Ông đã phải quay sang nhờ tới người
Anh. Là nhà thám hiểm và đồng thời cũng là nhà sinh học, Mouhot vừa đi vừa tìm
kiếm các loài côn trùng hiếm. Tháng 12 năm 1860, Mouhot quyết định khởi hành từ
Bangkok để lại sang Lào, băng qua vùng đông bắc Thái, đi qua những bộ lạc, những
vương quốc của Vua Lửa thuộc các tỉnh Korat, Loei bây giờ, nơi chưa hề
có dấu chân người Tây Phương nào.
Những đứa trẻ từ vùng
bắc Thái sang tới Lào đã mau chóng trở nên thân thuộc với một ông Tây râu đỏ và
con chó Tin Tin luôn luôn theo cùng. Bọn chúng đã biết kiếm bắt côn trùng nộp
cho ông để đổi lấy chiếc vòng đồng hay thuốc lá và Mouhot nhận xét là “lũ trẻ
ấy dường như đã biết hút thuốc khi mới rời vú mẹ”.
Phải hơn 7 tháng trời
lặn lội để từ Bangkok tới kinh đô Luang Prabang, theo Mouhot là một thị trấn
quyến rũ như Genève và nơi đây ông được vua Tiantha tiếp đón trọng hậu:
“Sau 10 ngày dài chờ
đợi cuối cùng tôi được diện kiến nhà vua với nghi lễ long trọng. Phòng tiếp tân
được trang trí như một ngày lễ hội lớn với màu sắc sặc sỡ. Nơi sảnh đường nhà
vua nhàn nhã ngả mình trên một chiếc divan với bên mặt là bốn vệ sĩ cầm gươm quỳ
hầu, phía sau là các hoàng thân tất cả đều rạp mình phủ phục, và phía sau xa
hơn là các viên quan triều đình xoay lưng ra ngoài úp mặt xuống nền đất.”
Từ Luang Prabang như
trạm xuất phát, Mouhot đã thực hiện nhiều chuyến thám hiểm khảo sát ra các vùng
rừng núi xa, nhưng rồi chỉ ba tháng sau, ông bị cơn sốt rừng / forest fever
(có lẽ là sốt rét ác tính) và chết ở cái tuổi mới 35 với dòng chữ cuối cùng
trên trang bút ký: “Thương cho tôi, chúa ôi...”. Xác Mouhot được vùi
nông bên bờ con sông Nam Khan, một phụ lưu của con sông
Phải sáu năm sau
(1867) khi Đoàn Thám Hiểm Pháp tới Luang Prabang, họ mới tìm ra nơi chôn và
Doudart de Lagrée với tư cách trưởng đoàn đã xây cho Mouhot ngôi mộ khang trang
đầu tiên.
Ban Pha Nom cách cố đô
Luang Prabang 5 Km về hướng đông, với hơn 100 nóc gia thuộc sắc tộc Lu gốc
từ Vân
Bằng một con đường đất
bốc mù bụi đỏ rất khó đi lại đang từng khúc bị cắt sửa nên xe phải chạy đường
vòng. Theo sách hướng dẫn thì tấm bảng chỉ đường cũng đã bị gỡ mất và cuối cùng
phải nhờ tới hai em nhỏ trong bản Pha Nom mới tìm ra ngôi mộ Mouhot khuất lất
dưới những tàn cây um tùm.
Khó mà tưởng tượng rằng
cách đây ngót 140 năm trong cảnh hoang sơ của rừng rậm, bên dòng sông chảy xiết,
nỗi hiu quạnh và can trường của Mouhot phải lớn lao đến là thế nào.
Ngôi mộ sơn trắng
vuông vức bắt đầu ngả sang màu rêu phong, còn gắn 2 tấm bia đá đen cổ đã sứt mẻ
từ hơn một thế kỷ trước:
Henri Mouhot 1826 –
1861.
Doudart de Lagrée
fit élever ce Tombeau en 1867
Pavie le reconstrusit
en 1887
(Doudart de Lagrée
xây ngôi mộ này năm 1867 và được Auguste Pavie lãnh sự Pháp ở Luang Prabang
trùng tu năm 1887).